مهدی رضایت؛رئیس کمیته نانوفناوری سازمان غذا و دارو و رئیس‌‌انجمن نانوفناوری‌پزشکی
از حدود سال1380 برنامه 10ساله توسعه نانوفناوری در کشور نوشته شد که چند اولویت داشت. یکی از آنها بخش سلامت بود که یک حوزه راهبردی است و در همه جای دنیا هم همین سیاست را درنظر گرفته‌اند.
نانوفناوری در درمان برخی بیماری‌های صعب‌العلاج که بیماری‌های معمول نمی‌تواند ورود کند، کمک کرده است. البته تنها محصولات حوزه سلامت مبتنی بر نانو فقط داروها نیستند و در حوزه ملزومات، تجهیزات پزشکی، آرایشی - بهداشتی و کالاهای سلامت محور هم نانو را داریم.
در کمیته نانوفناوری سازمان غذا و دارو بیش از 200محصول مبتنی بر محصول نانو مجوز دارند که 5محصول نانودارو هستند. تعداد قابل توجهی از شرکت‌های دانش‌بیان هم داریم که در حوزه فناوری و سلامت در حال فعالیت هستند.
دلیل اینکه نانوداروها بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند این است که در بحث بیماری‌های صعب‌العلاج توانسته‌اند مؤثر باشند. انواع بدخیمی‌ها را داریم که با داروهای معمولی درمان نمی‌شوند و درمان آنها به شکل هدفمند با نانودارو انجام می‌شود.
در گذشته برخی نانوداروها را نداشتیم و با قیمت‌های گزاف وارد می‌کردیم و همه بیماران نمی‌توانستند به آن دسترسی داشته باشند. اما اکنون تعداد قابل‌توجهی از آنها به شکل بومی تولید می‌شوند. به‌عنوان مثال نانوداروی ضد‌سرطان مؤثری که واردات آن برای هر ویال 700دلار بود، اکنون در کشور تولید می‌شود و سیستم بیمه‌ای آن را پوشش می‌دهد و بیمار به جای 700دلار قیمت جهانی، 150هزار تومان پرداخت می‌کند. البته نه در حوزه دارو که در کووید-19 هم نانوفناوری به داد کشور رسید و در تولید انواع ماسک‌های مقاوم مثل N95 و انواع محصولات ضدعفونی مورد استفاده قرار گرفت. بهترین واکسن‌هایی که در بحث کووید هم مورد استفاده قرار گرفتند از نانوفناوری در آنها استفاده شده بود. 1400میلیارد دلار بازار دارویی دنیاست که از این مقدار بیش از 50میلیارد دلار به بازار نانوداروها اختصاص دارد.
نانوداروهایی هم داریم که در حوزه داروهای طبیعی هستند. در بازار ایران دارویی از زردچوبه داریم که جذب آن را در بدن افزایش می‌دهد و مطالعات نشان داده که در کبد چرب و برخی دردهای التهابی، داروی مؤثری است و حتی به شکل مکمل در بازار در حال عرضه است. برخی انواع قطره‌های آهن نانویی را هم داریم که برای اطفال استفاده می‌شود و طعم و جذب خوبی نسبت به سایر قطره‌های آهن دارند.
در برنامه 10ساله دوم و سوم به‌طور جدی محصولات حوزه سلامت مورد توجه قرارگرفت و ایران اکنون جزو کشورهایی است که کمیته‌ای تحت این عنوان را دارد. این حرکت به نوعی در دنیا پیشرو بوده و برخی کشورها از الگوی ما استفاده کرده‌اند. برخی کشورهای پیشرفته، نانوفناوری را نمی‌شناسند و این اتفاق خوب با همکاری ستاد فناوری نانو و سازمان غذا و دارو شکل گرفت و به‌عنوان بازوی تخصصی سازمان فعال است و در همین کمیته، محصولات بررسی و برایشان مجوز صادر می‌شود.
بحث صادرات این محصولات هم مطرح است. البته اکنون در شرایط سختی قرار داریم؛ داروهای ما در گذشته به عراق و سوریه صادر می‌شد. یکی از نانوداروهای مؤثر در انواع بدخیمی‌های سرطان پستان و تخمدان و رحم که در انواع بیماری‌های مربوط به سیستم ایمنی و سرطان خون هم مؤثر بود، بازار خوبی در ترکیه ایجاد کرده بود. بحث تولید این دارو در برخی کشورها مثل عمان هم مطرح است.
به همین تعداد در شرکت‌های داروسازی روی سایر نانوداروها کار می‌شود. مطابق آماری که ستاد فناوری نانو انجام داده از زمان ورود نانوداروها به بازار قریب به 800میلیون دلار صرفه‌جویی ارزی داشتیم. این عدد درباره داروهایی است که در بازار دارویی جهان وجود داشته و وارد می‌کردیم و شامل محصولاتی نیست که وارد نمی‌شدند. نه‌تنها نانودارو، که بازار بزرگی در حوزه‌های مختلف نانوفناوری در حال شکل‌گیری است؛ از آرایشی-بهداشتی تا حوزه‌های تغذیه و دندانپزشکی. این عرصه جدید از این جهت مهم است که محصولات آنها هم قیمت بالایی دارند و بازار محصولات مبتنی بر نانو بسیار گسترده است.
اینکه اکنون در چنین جایگاهی قرار داریم، به این خاطر است که اهمیت نانوداروها برای سیاستگذاران به خوبی درک شده است. زیرساخت‌هایی که داریم هم به‌گونه‌ای است که می‌توان به اعداد بالاتری رسید. اما اکنون با توجه به هزینه‌هایی که در بحث مواداولیه و تنگناهایی که در دسترسی به برخی زیرساخت‌ها ایجاد شده، اگر بخواهیم همین مسیر امیدوارکننده را ادامه دهیم، حتما به حمایت دولتی نیاز داریم که عمدتا باید از جنس مسائل اعتباری باشد چون در بحث فناوری و شرکت‌های دانش‌بنیان شرایط خوب است. بیش از 40هزار نیروی انسانی آشنا به حوزه نانو داریم. البته ستاد نانو آنچه در توانش است انجام می‌دهد اما با ظرفیت موجود، دولت باید حمایت خود را از شرکت‌های دانش‌بنیان بیشتر کند.
ایران، پیشرو در نانوفناوری جهان
در همینه زمینه :
