گزارش
نگهبان ایران
گفتوگو با یک پژوهشگر تاریخ درباره ریشه نام تنگه هرمز و روایت قرنها جانفشانی ایرانیان برای پاسداری از این آبراهه
رابعه تیموری | روزنامهنگار
اینروزها که مرزهای آبی کشورمان و تنگههرمز صحنه رویارویی ما با دشمن صهیونی-آمریکایی است، فضای مجازی هم برای دفاع از این پاره تن عزیز ایرانزمین آرایش جنگی بهخود گرفته و کاربران ایرانی با نقل پیشینه، تاریخچه و فلسفه نامگذاری این آبراهه بینالمللی استراتژیک، تلاش میکنند از نیروهای مسلح دریایی کشور هواداری و حمایتی هوشمندانه داشته باشند. شرح و توضیحات محمدعلی بهمنیقاجار در مورد گذشته و امروز تنگه هرمز بهحقبودن این جانبداری و عرق و تعصب ایرانی را گواهی میدهد. بهمنیقاجار پژوهشگر تاریخ و استاد دانشگاه، صاحب مدرک دکتری حقوق بینالملل و نویسنده کتاب «تمامیت ارضی» است.
شاهراهی به نام هرمز
محمدعلی بهمنی کشف اهمیت تسلط بر تنگه هرمز را یکی از مهمترین دلایل شهرت نظامی آلبوکرک پرتغالی میداند. آلبوکرک که در تاریخ بهعنوان یک کاشف و دریانورد زیرک شناخته شده، وقتی به پهنه آبهای خلیجفارس پا میگذارد، به نقش تنگه هرمز در معادلات سیاسی و اقتصادی دنیا پی میبرد و در شرح مشاهداتش از این تنگه مینویسد: «هرکس بر آبراهه هرمز مسلط شود، میتواند دنیا را به کنترل خود درآورد»، اما پیش از آنکه او این آبراهه استراتژیک را به دنیا معرفی کند، ایرانیان در نامگذاری تنگه هرمز تلاشی مؤثر برای شناساندن آن به جهانیان داشتند. بهمنیقاجار میگوید: «در ایرانیبودن نام تنگه هرمز تردیدی نیست، ولی برای دلایل نامگذاری آن چند احتمال وجود دارد. عدهای نام هرمز را نام تغییریافته هورمزد یا اهورامزدا میدانند که براساس تعالیم زرتشتی خدای خرد و دانایی هخامنشیان است و با اهریمن که نماد پلیدی و تاریکی است، نبرد میکند. براساس نظریه دیگری تنگه هرمز یادآور جنگاوری ٤پادشاه ساسانی است که همه آنها هرمز نام داشتند و در مقابله با دشمنان ایرانزمین دلاوری قابلتوجهی از خود نشان دادند. عدهای هم احتمال دادهاند که نام تنگه از نام فرایه هرمز، نام مادر شاپور دوم ساسانی گرفته شده باشد.»
استقرار نیروی دریایی
با تشکیل نیروی دریایی در خلیجفارس، خوندادن و جانفدایی ایرانیان برای حفظ این پاره تن ایرانزمین، تنگه شکل و سیاقی نظاممند پیدا میکند؛ «ناصرالدینشاه با خریداری و استقرار ناوهای خراسان، آذربایجان و کشتی پرسپولیس در خلیجفارس و جایگزینی حکام محلی با حکامی که از پایتخت فرستاده شده بودند، به صیانت از تنگه هرمز ساختاری نظاممند بخشید.» اگرچه شکلگیری این نظم و نظامهای نوین، نقطه پایان منازعات بینالمللی برای تصاحب این آبراهه نیست و در جنگ جهانی دوم شاهد بهمخاطره افتادن حاکمیت ایران و آسیبدیدن نیروی دریایی کشورمان در این تنگه هستیم، اما ایستادگی ایرانیان در برابر این آسیبها و تهدیدها برای حفظ مرزهای دریایی خود موجب میشود دنیا این حق حاکمیت را به رسمیت بشناسد؛ «در دهه١٩٦٠ استعمارگران خلیجفارس را ترک کردند و در ٩آذر١٣۵٠ با آنکه جدایی و استقلال بحرین از قلمرو سرزمینی ایران اتفاق تلخی بود که در این زمان رخ داد، اما پس از این تاریخ براساس معاهدات و قراردادهای بینالمللی حاکمیت ما بر جزایر ایرانی و تنگه هرمز تثبیت شد.»
طمعورزی استعمار
نقش چندجانبه و استراتژیک تنگه هرمز در تجارت جهانی و معادلات سیاسی باعث دستدرازی استعمار به این نعمت خدادادی ایرانیان میشود؛ «در طول قرون مختلف حکومتهای استعمارگر با حمله به جنوب ایران یا پیشروی در ایران سعی در بهدستگرفتن کنترل تنگه هرمز داشتند. در سدههای اخیر، پادشاهان حکومتهای مختلف مانند کریمخان در دوره زندیه، شاهعباس صفوی و پهلوی اول و دوم در این آبراهه درگیریهای بینالمللی زیادی داشتند، اما اوج این تنازعات در قرنهای ۱۶ و ۱۷میلادی رخ داد که تنگه هرمز به میدان رقابت قدرتهای استعماری اروپا تبدیل شد. در سال۱۵۰۷ پرتغالیها جزیره هرمز را اشغال کردند و با ساخت دژهای نظامی، کنترل این آبراه و نقاط مجاورش مانند بحرین، قشم و بندر گمبرون را در دست گرفتند. این اشغال که تا سال۱۶۲۲ ادامه داشت، با دلاوری شاهعباس صفوی بهپایان میرسد و او با همکاری بریتانیا موفق به بازپسگیری جزیره میشود.»
عبور با ضرر ممنوع
بهمنی به هوشمندی ایرانیان در امتناع از تصویب کنوانسیون١٩٨٢ حقوق دریاها در سال١٣٦٠ و در اوج جنگ تحمیلی ٨ساله اشاره میکند که نهتنها در تعیین حدود مرزی ما پس از پایان ٨سال دفاعمقدس گرهگشا بود، بلکه در جنگ تحمیلی سوم هم به اقدامات دفاعی ما در این تنگه مشروعیت قانونی میبخشد؛ «بر خلاف ادعای کشورهای غربی که تنگه هرمز را جزو آبهای آزاد بینالمللی میدانند، دو سوم تنگه هرمز جزو قلمرو ساحلی ما و یکسوم آن جزو قلمرو ساحلی کشور عمان است و ما در این محدوده آبهای آزاد نداریم. براساس کنوانسیون عبور دریاها، استفاده و عبورومرور از این آبها به 2نوع «عبور بیضرر» و «عبور ترانزیت» تقسیم میشود که عبور ترانزیت یعنی اعمال آزادی کشتیرانی به قصد ترانزیت بیتوقف و سریع که ما آن را تصویب نکردهایم و عبور بیضرر یعنی عبورومرور کشتیها بدون اخلال و ناامنی برای کشورهای ساحلی. ما این نوع عبورومرور را پذیرفتهایم و ایجاد ناامنی و به مخاطره افتادن حقوق ما از سوی کشتیهای عبوری به ما این اجازه را میدهد که در زمان جنگ از حرکت آنها جلوگیری کنیم.»
همه در جستوجوی تنگه هرمز
تحلیل دادههای گوگل ترندز (Google Trends) نشان میدهد که یک جهش بیسابقه و ناگهانی در توجه جهانی به موضوع «تنگه هرمز» در بازه زمانی فروردین۱۴۰۵ (آوریل۲۰۲۶) رخ داده است.
نمودار زمانی گوگل ترندز نشان میدهد که میزان جستوجوی این عبارت در بخش عمدهای از سال تقریبا نزدیک به صفر بوده است، اما با نزدیکشدن به ماه فروردین و مشخصشدن آثار بستن تنگه هرمز برای جهان، نمودار با شیبی بسیار تند به عدد۱۰۰ (سقف نسبی علاقه) رسیده است. این الگوی جستوجو معمولا نشاندهنده وقوع یک حادثه غیرمنتظره، تنش نظامی یا یک بحران ژئوپلیتیک آنی است که توجه کل دنیا را به این آبراه کلیدی جلب کرده است.
ادامه بررسی جدولهای گوگل ترندز نشان میدهد که عباراتی مانند Iran Strait of Hormuz (تنگه هرمز ایران) و Strait of Hormuz news (اخبار تنگه هرمز) در صدر جستوجوها قرار دارند. وضعیت «افزایش ناگهانی» برای این کلمات نشان میدهد که کاربران در سراسر جهان بهدنبال اخبار لحظهای و مستقیم درباره نقش ایران در تنگه هستند. پیوند نزدیک نام «ایران» با «تنگه هرمز» در تمامی جستوجوهای برتر بر ماهیت سیاسی-امنیتی این موج جستوجو تأکید دارد.
این دادهها تأیید میکنند که تنگه هرمز همچنان حساسترین گلوگاه استراتژیک جهان است. جهش نمودار در بخش «جستوجوی اخبار» نشاندهنده نگرانی بینالمللی نسبت به امنیت انرژی و ثبات منطقه است؛ بهطوریکه کوچکترین تحرک در این نقطه بلافاصله به ترند اول گوگل در سطح جهان تبدیل میشود.
در همینه زمینه :
گشتی در اقتصاد ایران