شپش‌کشی در تنور!

پرنیان سلطانی| خبرنگار:

قدیم که نه از بهداشت خبری بود و نه مراجعه به طبیب عرف بود، تهرانی‌ها برای هر مشکلی راهی مریض‌خانه نمی‌شدند و سعی می‌کردند تا جایی که ممکن است خودشان از عهده مشکلاتشان برآیند. یکی از این مسائل بهداشتی که اتفاقاً بسیار هم رایج بود حمله شپش‌ها به سر و بدن افراد به‌ویژه بچه‌ها بود که تهرانی‌ها برای رهایی از آن به راهکارهای جالبی دست پیدا کرده بودند. نخستین و ساده‌ترین راه خلاص شدن از شر شپش‌ها این بود که یک نفر از اعضای خانواده که از همه باحوصله‌تر بود یکی یکی شپش‌ها را بین موهای شپش‌زده پیدا می‌کرد، می‌گرفت و از بین می‌برد. برای اینکه فرد به‌کلی از دست این جانور موذی رها شود لباس‌هایش را هم در آفتاب پهن می‌کردند تا خود شپش بر اثر حرارت آفتاب با زبان خوش بیرون بیاید و به راه خود برود! اما اگر اوضاع حادتر از این حرف‌ها بود که بتوان با دست شپش‌ها را گرفت و با حرارت آفتاب آنها را پی کارشان فرستاد، پایتخت‌نشین‌ها لباس‌های فرد شپش‌زده را داخل تنور قرار می‌دادند. به این‌ترتیب که لباس مورد نظر را به نانوایی تافتونی می‌بردند و نانوا بعد از اینکه از کار پخت نان فارغ می‌شد و تنورش را خاموش می‌کرد، لباس را داخل تنور می‌برد و در هرم تنور آنقدر آن را تکان می‌داد که دیگر هیچ موجود زنده‌ای تاب مقاومت نداشته باشد.

بعضی‌ها هم که اوضاع مالی بهتری داشتند خودشان هیزم و زغال می‌گرفتند یا از دکان‌های توتون‌فروشی، خاک تنباکو تهیه می‌کردند و درنهایت لباس‌ها را با همین خاک تنباکو و آب در ظرفی ریخته و روی آتش می‌جوشاندند. برای خلاص شدن از شر شپش موها هم اگر فرد شپش‌زده، پسر بود سرش را تیغ می‌انداختند و خود را راحت می‌کردند. اما اگر شپش‌زده دختر بود کار کمی سخت‌تر می‌شد. در گام نخست موهایش را با آب تنباکو می‌شستند و اگر افاقه نمی‌کرد، شب موهایش را به نفت آغشته می‌کردند و دستمال می‌بستند تا صبح شپش‌هایی را که به خاطر نفت باد کرده بودند، شانه کرده و از سرش جدا کنند. شانه کردن موهای شپش‌دار هم به همین راحتی‌ها نبود. چند نفر بلدِ کار می‌آمدند، روی دانه‌های شانه نخ می‌بستند و بعد از فرق سر آرام شروع به شانه زدن می‌کردند تا به این‌ترتیب شپش‌ها یکی پس از دیگری به این نخ‌ها‌ گیر کند و از اقامتگاهشان بیرون بیایند. مرحله آخر کار هم این بود که شب بعد مُر کروج (جیوه خشک) را با آب حل می‌کردند و به جای نفت روی سر دخترک می‌گذاشتند و فردا که می‌شد دوباره به شانه‌کشی ادامه می‌دادند.