گزارش
ناگفته‌های میدان هشت‌گنبد
قصه‌های فراموش‌شده پایتخت به روایت رسول نجفیان
زهرا بلندی | روزنامه‌نگار
ایستادن در میدان حسن‌آباد شبیه مکثی کوتاه در میانه تاریخ تهران است. گنبدهای آجری، با ردی از مرمت، هنوز بر میدان سایه انداخته و در میان رفت‌وآمد بی‌وقفه خودروها و عابران، گذشته را به امروز پیوند می‌زنند. حسن‌آباد از آن دست میدان‌هایی است که معنا و اهمیت آن، بیش از ظاهرش، در روایت‌هایی نهفته است که درباره‌اش گفته می‌شود. رسول نجفیان، هنرمند و پژوهشگر تهران قدیم، یکی از همان راوی‌هاست. او این بار، در ادامه سفرمان به محله‌های تاریخی پایتخت، روایت خود را از حسن‌آباد پیش می‌کشد و ما را به دل یکی از پرقصه‌ترین میدان‌های شهر می‌برد.
تاریخچه متقارن‌ترین میدان تهران
در میدان حسن‌آباد ایستاده‌ایم. ساعت از دو و نیم بعدازظهر گذشته اما میدان، زنده و پرتکاپوست. گنبدهای هشت‌‌گانه با نمای آجری و ترمیم‌شده‌شان زیر نور نیمروز خودنمایی می‌کنند و رفت‌وآمد مردم میان مغازه‌های قدیمی و به‌روز شده میدان جریان دارد. رسول نجفیان، هنرمند و پژوهشگر تهران قدیم، با همان لحن آشنا و پرخاطره همیشگی‌اش می‌گوید: «من بچه همین حوالی‌ام، خیابان جامی، کوچه یخچال؛ حسن‌آباد برای من فقط یک میدان نیست، تمام خاطرات کودکی‌ام در این محله ثبت شده است.»
عابران از چهار سوی میدان می‌آیند و می‌روند؛ بعضی با کیسه‌های خرید در دست، بعضی خسته از کار، با نیم‌نگاهی به ساعت. در ضلع جنوب غربی میدان حسن‌آباد، راسته‌ای از مغازه‌های کاموا‌فروشی همچنان زنده است. نجفیان درحالی‌که درست در وسط میدان حسن‌آباد ایستاده، تلفیقی از خاطرات کودکی و پژوهش‌هایش را نقل می‌کند: «این میدان زمانی بخشی از باغ بزرگ میرزایوسف آشتیانی، صدراعظم ناصرالدین‌شاه، بود. پس از گسترش تهران، او این منطقه را به نام پسرش حسن، «حسن‌آباد» نامگذاری کرد. بعد از فوت آشتیانی، باغ تقسیم شد و خانه‌ها و کوچه‌ها جای درختان را گرفتند. با تغییر حکومت قاجار به پهلوی، رضاشاه یکی از افسران خود را به نام سرتیپ کریم‌آقا بوذرجمهری برای اصلاح و مدرن‌سازی تهران به‌عنوان رئیس بلدیه روی کار آورد و در همان زمان چهارراه حسن‌آباد به میدانی مدور و مدرن به شعاع 45متر و مساحت حدود 6هزار و 500متر بنا تبدیل شد.»
مجسمه‌ای که دیگر نیست
این پژوهشگر تهران با بیان اینکه طراحی میدان هشت‌گنبد، توسط معماران ایرانی و ارمنی ساخته شدند، می‌گوید: «این میدان با 4ضلع قرینه که هرکدام از اضلاع آن 2گنبد داشت، در سال1309توسط قلیچ باقلیان ساخته شد، مهندس محاسب ساختمان لئون تادوسیان، معمار ساختمان‌های دور میدان میرزا علی‌خان مهندس بود و ساخت گنبدها را استاد اکبر نکووقت عهده‌دار شد. اما میدانی با چنین معماری منحصربه‌فرد و متقارن متأسفانه در گذر زمان دستخوش حوادثی قرار گرفت. مثلاً در اوایل دهه50یکی از ساختمان‌های گنبدی‌شکل در ضلع شرقی میدان از بین رفت. سال 1398هم بخشی از ساختمان‌های میدان دچار آتش‌سوزی شد و 2گنبد در ضلع غربی آسیب جدی دید.» نجفیان در ادامه درباره نامگذاری این میدان، می‌گوید: «با نصب تندیسی از ملک‌المتکلمین، یکی از شهدای مشروطه‌خواه، این میدان مدتی به این اسم نامگذاری شد. در دوره‌های مختلف به هشت‌گنبد و 31شهریور هم شناخته می‌شد، اما در نهایت با همان اسم محله سابقش یعنی حسن‌آباد به ثبت رسید.»
گورستان مشاهیر
در ضلع شمالی میدان، ساختمان آتش‌نشانی قرار دارد؛ ساختمانی که پیش‌تر قبرستان بوده و برخی هنرمندان معروف در آن قرار داشت. نجفیان می‌گوید: «تا قبل از دوره رضاشاه تهرانی‌ها اینجا دفن می‌شدند و بیشتر مدفونین به فوت‌شدگان وبای تهران در سال1271و همچنین برخی شهدای مشروطه تعلق داشت. پیکر افراد مشهوری همچون میرزارضای کرمانی، قاتل ناصرالدین شاه، میرزامحمدرضا کلهر، خطاط برجسته قاجار و سرِ میرزا کوچک‌خان جنگلی نیز در همین‌جا دفن شده بود.» نجفیان ادامه می‌دهد: «البته کنار این قبرستان، حمامی معروف به حمام جنی هم بود. گفته می‌شود این حمام که مشتری‌های فراوان داشت با شایعه حضور اجنه از چشم اهالی افتاد، به‌خصوص که برخی شایعه کرده بودند این حمام غسالخانه گورستان بوده و ارواح آنجا حضور دارند. البته که معماری خاص گرمابه‌های زیرزمینی قدیم و خزینه‌های بخارگرفته در ایجاد چنین قصه‌ها و خرافاتی بی‌تأثیر نبود.»
