گزارش
ال‌نینو؛ دشمن میراث ایران
کارشناسان بر شناسایی آثار درمعرض خطر، لایروبی مسیرهای آب و آماده‌سازی جوامع محلی‌تأکید دارند
راحله عبدالحسینی| روزنامه نگار
پدیده ال‌نینو و احتمال تغییر الگوهای بارش، چند هفته‌ای است با هشدارهایی برای آماده‌باش نیروهای خدماتی و امدادی همراه شده است. این هشدارها وقتی به حوزه میراث فرهنگی و بناهای تاریخی می‌رسد، اهمیت صدچندانی پیدا می‌کند. بارش‌های شدید، سیلاب‌های ناگهانی و رواناب ممکن است آثار تاریخی واقع در مسیر آبراهه‌ها، دره‌ها و پهنه‌های سیلابی را در معرض آب‌شستگی، فرسایش و تخریب قرار دهد. علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به تجربه سیلاب‌های گذشته، بر ضرورت شناسایی آثار در معرض خطر، لایروبی و ساماندهی مسیرهای عبور آب و آماده‌سازی جوامع محلی پیش از وقوع حادثه تأکید می‌کند.
این بناها در معرض خطرند
برخی از آثار تاریخی در برابر بارش‌های ناگهانی ناشی از پدیده ال‌نینو (گرم‌شدن بیش از حد معمول آب‌های بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام و تغییر الگوهای جوی جهان به شکل بارش شدید) در معرض خطر بیشتری هستند.
رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه،مسکن و شهرسازی به همشهری می‌گوید:«تجربه سیلاب‌های گذشته نشان می‌دهد آثار تاریخی و بناهای ارزشمندی که در مسیر رواناب‌ها یا مجاورت دره‌ها و آبراهه‌ها قرار گرفته‌اند، مانند پل‌ها و سازه‌های وابسته به آنها، بیشترین آسیب را می‌بینند. البته تمام بناها و محوطه‌هایی که در حاشیه پهنه‌های سیلابی قرار دارند نیز ممکن است تحت‌تأثیر رواناب و آب‌شستگی قرار گیرند.» علاوه بر این، میراث تاریخی مرتبط با آب که ممکن است شامل خسارت ال‌نینو شود، شامل پل‌های تاریخی، سدها و بندها، قنوات، آب‌انبارها، آسیاب‌های آبی و پایاب‌ها می‌شود؛ آثاری که بازتابی از دانش، فناوری، تجربه و نظام‌های اجتماعی و فرهنگی ایرانیان در مدیریت آب به شمار می‌رود. علی بیت‌اللهی می‌گوید که علاوه بر سیلاب، بارش‌های شدید و رگباری نیز می‌تواند بناهای تاریخی به‌ویژه سازه‌های خشتی و گلی را فرسوده و تخریب کند؛ آب‌شستگی و فرسایش بستر، تضعیف پایه‌ها و پی سازه‌ها، تخریب دیواره‌ها و طاق‌ها، جابه‌جایی مصالح و رسوب‌گذاری، نفوذ و ماندگاری رطوبت و تشدید فرسودگی و آسیب‌های پیشین، از اثرات بارش‌های شدید بر بناهای میراثی است.
ضرورت لایروبی و بازگشایی مسیرهای آب
رئیس بخش زلزله‌شناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تأکید می‌کند که با توجه به هشدارهای مطرح‌شده درباره تقویت ال‌نینو، لایروبی و بازگشایی مسیرهای عبور آب، به‌ویژه در نقاط تقاطع با آثار تاریخی، باید پیش از وقوع بارش‌های شدید در دستورکار قرار گیرد.
بیت‌اللهی با اشاره به تجربه سیلاب‌های گذشته در کشور می‌افزاید: «نفوذ آب به محدوده‌های شهری و افزایش رواناب می‌تواند بناهای تاریخی را نیز درگیر کند.»
او معتقد است اقدامات حفاظتی نباید به زمان پس از وقوع سیلاب موکول شود و ادامه می‌دهد: «آموزش نیروهای محلی، هماهنگی دستگاه‌های مسئول و مشخص‌کردن اقدامات ضروری پیش از وقوع حادثه نقش مهمی در کاهش خسارت، به‌ویژه برای آثاری که در مسیر آبراهه‌ها یا پهنه‌های سیلابی قرار گرفته‌اند، دارد. در این میان نباید از نقش جوامع محلی و گروه‌های مردمی در حفاظت اضطراری از آثار تاریخی غافل شد.»
بیت‌اللهی می‌گوید: «سازمان‌های مردم‌نهاد، نیروهای محلی و علاقه‌مندان به میراث فرهنگی در زمان وقوع حوادث، ظرفیتی قابل اتکا هستند، اما این مشارکت باید از قبل آموزش داده و سازماندهی شود. آموزش‌های اولیه و مشخص‌بودن وظایف افراد پیش از وقوع حادثه اهمیت زیادی دارد تا در شرایط بحرانی، اقدامات بدون هماهنگی به‌خود آثار آسیب نزند.»
نگاهی به خسارت سیلاب در یک دهه اخیر
۷۳۰ بنای تاریخی در سیل سال۱۳۹۸ آسیب دیدند. همچنین ۷۳۵مورد تخریب ابنیه، محوطه‌های تاریخی، تأسیسات گردشگری و صنایع‌دستی ناشی از وقوع سیل مرداد۱۴۰۱ در کشور گزارش شد. در سیل۱۴۰۳ در سیستان‌وبلوچستان هم مسجد تاریخی عبدالقادر، قلعه فیروزآباد و آتشکده کله‌گنگ بیش از ۵۰درصد خسارت دیدند.
