یوز ایرانی در مسیر بازگشت

زهرا رفیعی| روزنامه نگار

یوزپلنگ آسیایی هنوز در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ بقای خود قرار دارد. 
جمعیت آنها که طبق برآوردهای تاریخی از حدود ۴۰۰فرد در دهه۱۹۷۰ به کمتر از ۳۰فرد رسیده، با زیستگاه‌های پراکنده، کمبود طعمه، جاده‌های ناامن و دشواری پایش روبه‌روست. با این حال، گزارش‌هایی که در آستانه روز ملی یوزپلنگ ایرانی از سوی مدیران و کارشناسان پروژه حفاظت از یوز ارائه شده نشانه‌هایی از بهبود شرایط دارد، از جمله با ثبت ۲۷یوز در پایش‌های 2سال اخیر و ادامه زادآوری در زیستگاه‌های شمالی تا گسترش مناطق حفاظتی، افزایش دوربین‌گذاری، بهسازی سایت تکثیر و مهم‌تر از همه، نبود تلفات جاده‌ای گزارش‌شده در 2سال اخیر. این تصویر به‌معنای خروج یوز از بحران نیست، اما نشان می‌دهد هنوز فرصت برای تقویت جمعیت این گونه وجود دارد.

هلیا و توله‌هایی که امید می‌سازند
شاید مهم‌ترین خبر امیدوارکننده سال‌های اخیر به هلیا مربوط باشد. ثبت این ماده‌یوز با 5توله در میاندشت در سال۱۴۰۴ یکی از مهم‌ترین  رخدادهای زادآوری یوز در ایران بود. ثبت دوباره هلیا با 3توله در توران نیز نشانه دیگری از تداوم زادآوری این ماده‌یوز بود. در کنار هلیا، یوزهای دیگری نیز در مناطق شمالی و پیرامونی ثبت شده‌اند و حتی حضور یوزهای جدید یا ناشناخته در مناطقی مانند یوزکنام و اوزوم جاجرم گزارش شده است. هرچند کارشناسان تأکید کرده‌اند که ثبت توله به ‌خودی خود تضمین‌کننده افزایش جمعیت نیست و مسئله اصلی رسیدن توله‌ها به سن بلوغ و ورود آنها به جمعیت زادآور است.

گسترش زیستگاه، فرصتی تازه ‌
مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی با اشاره به تلاش‌ها برای گسترش شبکه حفاظتی یوز گفت: خراسان رضوی پس از ۲۴سال دوباره در برنامه حفاظتی یوز قرار گرفته است.
 اهمیت این مناطق زمانی بیشتر روشن می‌شود که بدانیم یوزهای شناخته‌شده‌ای مانند هلیا نیز از محدوده‌های اصلی فراتر رفته‌اند. باقر نظامی ‌بلوچی ایجاد مناطق اختصاصی و مشارکتی در خراسان شمالی را ‌ فرصت تازه‌ای برای حفاظت از یوز در خارج از مرزهای سنتی مناطق چهارگانه دانست. در کنار زیستگاه، یک خبر امیدوارکننده دیگر مربوط به طعمه است. به ‌گفته مدیر پروژه، سال گذشته  ۳۵رأس جبیر از سمنان جابه‌جا ‌ و در مرحله بعد نیز ۳۰رأس آهو به پناهگاه چشمه کرباسی  منتقل شد.

فراز،   رکورددار ثبت عکس 
پویان بهنود، کارشناس پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی اعلام کرد که براساس داده‌های۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ و سوابق سال‌های گذشته، در مجموع ۲۷فرد یوز در جدول پایش این 2 سال قرار گرفته‌اند. در توران، میاندشت و دیگر زیستگاه‌های شمالی، شبکه پایش در سال‌های اخیر اطلاعات بیشتری تولید کرده است. در توران به‌تنهایی ۵۶ایستگاه دوربین تله‌ای در قالب یک پروژه دوربین‌گذاری فرصت‌طلبانه(در آبشخور و مکان‌هایی که دیده شده است) نصب شده و میلیون‌ها تصویر و فیلم در هر فصل به‌ دست می‌آید. در میان یوزهای ثبت‌شده در توران، «فراز»، نر غالب منطقه رکورددار تصاویر است و حدود ۱۴۰۰عکس از او ثبت شده. در مقابل، از «فقه» فقط 3عکس در دست است.‌

تکثیر در اسارت، ذخیره‌ای برای آینده
در کنار تلاش برای حفظ یوز در زیستگاه طبیعی، بخش دیگری از برنامه حفاظت به حفظ ذخیره ژنتیک این گونه در اسارت اختصاص دارد. علی شمس، مدیر سایت تأکید می‌کند که تکثیر در اسارت جایگزین حفاظت از زیستگاه نیست، اما با توجه به کاهش شدید جمعیت می‌تواند ابزاری مکمل باشد. این سایت طی سال‌های اخیر از کمتر از یک هکتار به حدود ۱۲هکتار توسعه یافته و فضاهای آن اصلاح شده است. تجربه تلف شدن 3توله ایران و فیروز به مسئولان سایت نشان داد که جفت‌گیری یوز به‌سادگی کنار هم قرار دادن یک نر و ماده نیست و تغذیه، رفتار، شرایط محیطی، آمادگی ماده و مدیریت جایگاه باید همزمان مورد توجه قرار گیرد.

شانس با یوزها بود
معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست یکی از مثبت‌ترین اتفاقات 2سال اخیر را نبود تلفات گزارش‌شده یوز بر اثر تصادف عنوان کرد، اتفاقی که البته از نظر او ترکیبی از اقدامات حفاظتی و شانس بوده است.  حمید ظهرابی با بیان اینکه بخشی از اقدامات انجام‌شده برای ایمن‌سازی کریدور عبور یوز، روشنایی جاده و مدیریت سرعت در محدوده‌های حساس مؤثر بوده است گفت: سازمان برنامه و بودجه نیز اعتبار مناسبی برای ایمن‌سازی این کریدور اختصاص داده است و انتظار می‌رود با اجرای کامل تعهدات وزارت راه این بخش از حفاظت تقویت شود. او تأکید کرد که این موفقیت
 به‌معنای پایان خطر جاده نیست، زیرا بسیاری از طرح‌های ایمن‌سازی هنوز کامل نشده‌اند. 

شاید مهم‌ترین خبر امیدوارکننده سال‌های اخیر به هلیا مربوط باشد. ثبت این ماده‌یوز با 5توله در میاندشت  در سال۱۴۰۴ یکی از مهم‌ترین
 رخدادهای زادآوری یوز در ایران بود