وحشت دشمنان از قدرت امت‌سازی‌ قرآن کریم

محمد‌مهدی ایمانی‌پور؛ ‌رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی

سید‌عبدالملک الحوثی، رهبر دلیر جنبش انصارالله یمن در تازه‌ترین سخنان خود ضمن محکوم‌کردن جسارت‌ها و اهانت‌های مکرر رژیم صهیونیستی و آمریکا به قرآن کریم، این اقدام مذبوحانه را نشأت‌گرفته از تعالیم عالی آخرین و کامل‌ترین کتاب آسمانی و تأکید این مصحف بی‌بدیل در ایستادگی در برابر جریان باطل دانسته است. طی ماه‌های اخیر شاهد استمرار اهانت‌های صریح دشمنان انسانیت و دین علیه قرآن کریم هستیم. قرآن‌سوزی وقیحانه نامزد انتخابات میاندوره‌ای کنگره آمریکا، اهانت‌های مکرر صهیونیست‌ها به این کتاب مقدس در شبکه‌های اجتماعی و حمایت مکرر غرب از توهین‌کنندگان به قرآن به بهانه واهی و ساختگی آزادی بیان، منجر به خشم ملت‌های مسلمان و انسان‌های آزاده در سرتاسر جهان شده است.
اهانت به قرآن کریم، صرفا تعرض به یک کتاب مقدس یا جریحه‌دار‌کردن احساسات دینی میلیون‌ها مسلمان توسط گروه‌های افراطی راست‌گرا نیست؛ این رفتار را باید نشانه‌ای از نگرانی نسبت به ظرفیت عظیم اجتماعی، فرهنگی و تمدنی این کتاب مقدس در جوامع مسلمان دانست. قرآن کریم در منظومه فکری مسلمانان، تنها کتابی برای نیایش فردی، قرائت آیینی یا توصیه‌های اخلاقی محدود به زندگی شخصی نیست، بلکه کتابی برای ساختن انسان، اصلاح روابط اجتماعی، برپایی عدالت، تقویت کرامت انسانی و شکل‌گیری جامعه‌ای مسئول محسوب می‌شود. از همین‌رو، حساسیت نسبت به قرآن را نمی‌توان صرفا در چارچوب اختلاف‌های اعتقادی توضیح داد. آنچه برخی جریان‌های اسلام‌ستیز از آن احساس نگرانی می‌کنند، «انسانی» است که قرآن می‌پروراند: انسانی آگاه، با کرامت، مسئول، عدالت‌خواه و ظلم‌ستیز؛ انسانی که در برابر تحقیر، تبعیض و ستم بی‌تفاوت نمی‌ماند و سرنوشت فردی خود را جدا از سرنوشت جامعه نمی‌بیند. در این خصوص لازم است 4نکته مهم را مورد توجه قرار دهیم:
نخستین ظرفیت بزرگ قرآن کریم، ساختن هویتی متعالی برای انسان است. در نگاه قرآنی، انسان موجودی بی‌هدف، مصرف‌گرا و منفعل نیست. او دارای کرامت ذاتی است. در قرآن کریم، عبارت «وَلَقَدْ کرَّمْنَا بَنِی آدَمَ» (1) مورد تأکید قرار گرفته است. این کرامت، تنها یک امتیاز فردی نیست، بلکه مبنای مسئولیت انسان در برابر خود، خانواده، جامعه و جهان پیرامون او به شمار می‌آید. قرآن، انسان را از بند ستم‌پذیری، ترس، وابستگی و بی‌تفاوتی بیرون می‌آورد. انسانی که خود را مخاطب وحی می‌داند، نمی‌تواند نسبت به تحقیر انسان‌ها، اشغالگری، نسل‌کشی، گسترش فقر، تبعیض، اشغال، فساد و پایمال‌شدن حقوق ملت‌ها بی‌اعتنا باشد. 
قرآن با تأکید بر اندیشه، تعقل، تدبر و پرسشگری، انسان را از تقلید کورکورانه دور می‌کند و او را به انتخاب آگاهانه فرا‌می‌خواند. درواقع، قرآن هویت فردی را از سطح منافع محدود شخصی فراتر می‌برد. فرد مؤمن در منطق قرآنی، تنها برای موفقیت شخصی یا رفاه فردی زندگی نمی‌کند. او خود را عضوی از یک پیکره بزرگ‌تر می‌بیند و نسبت به درد و رنج دیگران احساس مسئولیت دارد. این همان نقطه‌ای است که هویت فردی به هویت مشترک و اجتماعی تبدیل می‌شود، بنابراین هراس دشمنانی مانند آمریکا و رژیم صهیونیستی از قرآن کریم را باید هراس از انسانی دانست که حاضر نیست کرامت خود را معامله کند؛ انسانی که در برابر سلطه فکری، تحقیر فرهنگی و فشار اقتصادی تسلیم نمی‌شود و برای حفظ عزت خویش و جامعه‌اش تلاش می‌کند.
دومین عامل نگرانی دشمنان اسلام از ظرفیت قرآن کریم، جایگاه محوری ظلم‌ستیزی در این کتاب آسمانی است. قرآن، ایمان را از مسئولیت اجتماعی جدا نمی‌داند. در منطق وحی، دینداری حقیقی تنها به عبادات فردی محدود نمی‌شود، بلکه باید در رفتار اجتماعی، حمایت از محرومان، دفاع از حق و ایستادگی در برابر ظلم نمود پیدا کند. برپایی قسط و عدالت، یکی از اهداف مهم رسالت پیامبران بوده است. این نگاه، انسان قرآنی را از انفعال خارج می‌کند. او در برابر ستم، نه تماشاگر است و نه توجیه‌گر، بلکه خود را مکلف می‌داند که در حد توان، از حق دفاع کند و مانع عادی‌سازی ظلم شود.
اهانت به قرآن کریم از سوی دشمنان، با هدف تضعیف سرمایه معنوی عدالت‌طلبی در جوامع اسلامی صورت می‌گیرد. هرگاه پیوند ملت‌ها با مفاهیمی همچون عزت، عدالت، مسئولیت و مقاومت سست شود، زمینه برای تحمیل الگوهای تحقیرآمیز و ناعادلانه فراهم‌تر خواهد شد اما قرآن، این پیوند را زنده نگه می‌دارد و یادآوری می‌کند که هیچ قدرتی نباید خود را فراتر از معیار حق و عدالت بداند.
سومین نکته، ظرفیت قرآن کریم در عبوردادن جامعه از پراکندگی و تبدیل آن به یک اجتماع همدل و هدفمند است. قرآن، انسان‌ها را تنها به رابطه فردی با خدا دعوت نمی‌کند، بلکه برای روابط خانوادگی، اقتصادی، حقوقی، اخلاقی و اجتماعی نیز چارچوب ارائه می‌دهد. از این منظر، قرآن کتاب نظام‌سازی است؛ یعنی می‌تواند مبنای شکل‌گیری نظم اجتماعی و فراتر از آن، نظمی تمدنی مبتنی بر اخلاق، معنویت، کرامت و تعاون باشد.
جامعه قرآنی بر پایه بی‌تفاوتی، رقابت مخرب و فردگرایی افراطی بنا نمی‌شود. مفاهیمی مانند انفاق، ایثار، مواسات، امر به معروف، نهی از منکر، رعایت حقوق دیگران و حمایت از نیازمندان، همگی اجزای یک جامعه مسئولیت‌پذیر هستند. چنین جامعه‌ای در برابر بحران‌ها توانمندتر است، زیرا افراد آن خود را جدا از یکدیگر نمی‌بینند.
قرآن همچنین با طرح مفهوم امت، افق وسیع‌تری پیش روی مسلمانان می‌گشاید. امت، به‌معنای حذف تفاوت‌های ملی، زبانی و فرهنگی نیست، بلکه به‌معنای ایجاد پیوندی ارزشی میان انسان‌هایی است که حول توحید، عدالت و کرامت جمع می‌شوند. این پیوند می‌تواند ملت‌های مسلمان را در برابر پروژه‌های تفرقه‌افکنانه، نفرت‌پراکنی مذهبی و جنگ‌های هویتی مقاوم‌تر کند.
قدرت واقعی قرآن در همین توان هم‌افزایی نهفته است: تبدیل افراد پراکنده به جامعه‌ای دارای آرمان مشترک. از این منظر، نگرانی مخالفان قرآن تنها از متن مقدس نیست، بلکه از امکان تبدیل آموزه‌های آن به فرهنگ عمومی، همبستگی اجتماعی و اراده جمعی است.
چهارمین نکته آن است که مؤثرترین پاسخ به اهانت‌هایی که با هدایت راست‌گرایان افراطی در غرب و اراضی اشغالی علیه قرآن کریم صورت می‌گیرد، صرفا واکنش احساسی و مقطعی نیست؛ این روند باید به بازخوانی عمیق، عقلانی و عملی قرآن در زندگی فردی و اجتماعی منجر شود. دفاع از قرآن کریم پیش از هر چیز، با شناخت این کتاب آسمانی آغاز می‌شود. هر اندازه جامعه اسلامی با مفاهیم عدالت، عقلانیت، کرامت و مسئولیت در قرآن پیوند بیشتری برقرار کند، امکان تحریف چهره اسلام و سوءاستفاده از احساسات دینی کمتر خواهد شد.
در‌نهایت، قرآن زمانی بیشترین قدرت خود را نشان می‌دهد که از تلاوت به تدبر، از تدبر به اخلاق و از اخلاق به ساختن جامعه راه پیدا کند. قرآن انسانی می‌سازد که عزت خود را می‌شناسد، عدالت را مطالبه می‌کند، در برابر ظلم سکوت نمی‌کند و برای ساختن آینده‌ای بهتر، مسئولانه گام بر‌می‌دارد. چنین انسانی، پایه شکل‌گیری جامعه‌ای زنده، مستقل، اخلاقی و تمدن‌ساز است.
پی نوشت:‌‌‌ 1-‌آیه شریفه 70، سوره مبارکه اسراء