دانش ایرانی علیه مرگبارترین تومور مغزی

مریم سرخوش | روزنامه‌نگار 

 گلیوبلاستوما، بدخیم‌ترین تومور مغزی، سال‌هاست یکی از تلخ‌ترین تشخیص‌هایی است که بیماران و پزشکان با آن روبه‌رو می‌شوند؛ توموری مهاجم که حتی پس از جراحی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی، در بیشتر موارد دوباره بازمی‌گردد و فرصت کوتاهی برای زندگی‌کردن به مبتلایان می‌دهد؛ کمتر از یک‌سال از زمان عود بیماری. حالا اما در بیمارستان امام حسین(ع) تهران، رونمایی از نتایج کارآزمایی بالینی فاز یک مطالعه‌ای پزشکی فصل تازه‌ای در درمان این بیماری باز کرده است؛ مطالعه استفاده از ویروس آنکولیتیک؛ ویروسی مهندسی‌شده که به سیستم ایمنی بدن کمک می‌کند، سلول‌های سرطانی را هدف بگیرد و حذف کند؛ روشی که هنوز در معدود کشورهای جهان در مراحل اولیه تحقیق قرار دارد و ایران نیز با پشت سر گذاشتن موفق فاز نخست، وارد مرحله دوم این مطالعه شده است.

وقتی ویروس، سلول سرطانی را شکار می‌کند
گلیوبلاستوما یکی از مهاجم‌ترین و مرگبارترین تومورهای مغزی است؛ سرطانی که حتی پس از جراحی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی نیز در بیشتر بیماران دوباره عود می‌کند. حمیدرضا خیاط کاشانی، متخصص جراحی مغز و اعصاب و مجری این کارآزمایی بالینی، می‌گوید: «در ایران میانگین بقای بیماران پس از تشخیص معمولا کمتر از یک‌سال است و در دنیا نیز هنوز درمان قطعی برای این بیماری وجود ندارد.»  او توضیح می‌دهد که امید تازه از دل فناوری‌های زیستی و استفاده از ویروس‌های آنکولیتیک شکل گرفته؛ ویروس‌های مهندسی‌شده‌ای که سلول‌های سرطانی را هدف قرار داده و آنها را از بین می‌برند. به‌گفته او، مطالعات مشابه در جهان بسیار محدود است و ایران نخستین کشور منطقه است که این کارآزمایی بالینی را آغاز کرده است. خیاط کاشانی درباره نتایج فاز نخست می‌گوید: «هدف این مرحله، بررسی ایمنی و تعیین دوز مناسب ویروس بود، نه اثبات اثربخشی درمان؛ اما نتایج فراتر از انتظار بود. در بسیاری از بیماران، تومور کوچک شد یا رشد آن متوقف ماند و طول عمرشان افزایش یافت.» او البته تأکید می‌کند که هنوز برای سخن گفتن از درمان قطعی زود است و اثربخشی این روش باید در مطالعات گسترده‌تر بررسی شود. به‌گفته این متخصص، فاز دوم پژوهش نیز آغاز شده است.

از آزمایشگاه تا تخت بیمار
پشت این دستاورد، بیش از یک دهه پژوهش قرار دارد. روح‌الله درستکار، ویروس‌شناس این طرح، می‌گوید مطالعات ساخت این محصول حدود ۱۰سال پیش با همکاری پژوهشگران دانشگاه‌های علوم پزشکی شهید بهشتی و بقیه‌الله و یک شرکت دانش‌بنیان آغاز شد. به‌گفته او، پژوهشگران پس از بررسی ویروس‌های مختلفی که در دنیا برای درمان سرطان استفاده شده بودند، به‌دلیل ایمنی بالا، دسترسی مناسب و سابقه طولانی استفاده از واکسن سرخک، این ویروس را به‌عنوان پایه کار انتخاب کردند. موفقیت آزمایش‌های سلولی و مطالعات حیوانی نیز مسیر ورود به فاز انسانی را هموار کرد. درستکار درباره سازوکار این روش توضیح می‌دهد: «گاهی سیستم ایمنی بدن، سلول‌های سرطانی را تشخیص نمی‌دهد، اما این ویروس با تحریک قوی سیستم ایمنی، بدن را به سمت تومور هدایت می‌کند.» او ادامه می‌دهد: «برخلاف داروهای شیمی‌درمانی که پس از مدتی از بین می‌روند، این محصول زنده و هوشمند تا زمانی که سلول سرطانی وجود داشته باشد، آن را شناسایی می‌کند، در آن تکثیر می‌شود و با کمک سیستم ایمنی به نابودی تومور ادامه می‌دهد.» به اعتقاد این ویروس‌شناس، این فناوری در آینده می‌تواند برای درمان بسیاری از سرطان‌های مقاوم به درمان نیز به‌کار گرفته شود.

مادری که دوباره زندگی را در آغوش گرفت
نامش مریم است؛ زنی که چند سال پیش، تشنج ناگهانی مسیر زندگی‌اش را تغییر داد. سال ۱۳۹۷ پزشکان به او گفتند گلیوبلاستوما دارد. یک‌بار جراحی شد، اما بیماری بازگشت. دوباره جراحی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی را پشت سر گذاشت، اما تومور هر بار سرسخت‌تر از قبل برمی‌گشت. او می‌گوید: «کم‌کم احساس می‌کردم دیگر راهی نمانده است. هر روز با فکر پایان زندگی بیدار می‌شدم. حتی تصمیم گرفته بودم برای اینکه شاید فرصتی برای ادامه زندگی پیدا کنم، نیمکره مغزم را در بیمارستان نمازی شیراز بردارم.» اما در همان روزها، پیشنهادی همه‌‌چیز را تغییر داد؛ شرکت در نخستین کارآزمایی بالینی استفاده از ویروس آنکولیتیک. او در توضیح بیشتر می‌گوید: «دکتر خیاط کاشانی این پیشنهاد را به من داد و قبول کردم؛ آخرین امیدم بود. درمان شروع شد و کم‌کم نتیجه‌ها امیدوارکننده شد. در میانه درمان، ناخواسته باردار شدم؛ اتفاقی که هیچ‌وقت تصورش را هم نمی‌کردم.»‌ حالا چند روزی است نوزاد مریم به دنیا آمده و با لبخندی که سختی سال‌های گذشته را پنهان نمی‌کند، می‌گوید: «امروز هم من به زندگی برگشته‌ام و هم فرزندم تازه زندگی را آغاز کرده است. آخرین تصویربرداری‌ها هم نشان می‌دهد دیگر اثری از تومور وجود ندارد. وقتی دخترم را بغل می‌کنم، احساس می‌کنم هر دوی ما دوباره متولد شده‌ایم.» 
* * * 
شاید هنوز برای آنکه این روش را «درمان قطعی» بنامیم زود باشد؛ اما همین که در روزهایی که خبرهای تلخ، بیشتر از خبرهای خوب شنیده می‌شود، پزشکی ایران توانسته روزنه‌ای از امید را پیش روی بیمارانی بگشاید که زمانی هیچ افقی برایشان متصور نبود، خود اتفاقی است که ارزش روایت ‌ دارد.

بیمارستانی که درمان را فقط در اتاق عمل نمی‌بیند
علیرضا منافی، رئیس بیمارستان امام حسین(ع)، معتقد است که پژوهش، زمانی معنا پیدا می‌کند که مستقیما به زندگی بیماران گره بخورد و در آیین رونمایی از نتایج این طرح مطالعاتی با اشاره به جایگاه بیمارستان امام حسین(ع) می‌گوید: این مرکز درمانی با ۸۰۰ تخت فعال، یکی از مراکز اصلی درمانی و آموزشی
جنوب شرق تهران است و سالانه خدمات گسترده‌ای به میلیون‌ها نفر، به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم‌ ارائه می‌دهد. همین ظرفیت بزرگ درمانی و آموزشی هم بستر مناسبی برای اجرای پژوهش‌های نوآورانه فراهم کرده است. به‌گفته او، تازه‌ترین دستاورد این مجموعه، اجرای یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیست‌فناوری (بایولوژیک) کشور با همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان است؛ پژوهشی که نتایج امیدوارکننده فاز نخست آن، راه را برای ادامه مطالعه هموار کرده است. منافی تأکید می‌کند: این روش برای درمان یکی از مقاوم‌ترین تومورهای مغزی طراحی شده؛ بیماری‌ای که درمان‌های رایج تاکنون موفقیت چشمگیری در مهار آن نداشته‌اند.