هوای پاک، از مدیریت تا حکمرانی

رضا بیات| کارشناس مدیریت کیفیت هوا

  بهبود نسبی کیفیت هوای تهران در ماه‌های اخیر، اگرچه خبر امیدوارکننده‌ای است اما نباید این تصور را ایجاد کند که مسئله آلودگی هوا حل شده یا در مسیر حل نهایی قرار گرفته است. بررسی روند حدود 15سال اخیر نشان می‌دهد با وجود تصویب قانون هوای پاک، تدوین برنامه‌های متعدد و تقسیم وظایف میان دستگاه‌های مسئول، هنوز بهبود پایدار و معناداری در میانگین سالانه کیفیت هوای تهران حاصل نشده است. این وضعیت نشان می‌دهد که مسئله اصلی کمبود برنامه نیست، بلکه ضعف در حکمرانی، هماهنگی نهادی و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد است.

آلودگی هوا، همچنان یک بحران سلامت عمومی
بهبود نسبی هوای بهار امسال احتمالا فقط ناشی از اجرای سیاست‌های کنترلی نبوده و شرایط جوی مناسب‌تر، تغییر الگوی فعالیت‌های شهری و تعطیلی‌های مکرر در آن نقش داشته‌اند، بنابراین این بهبود موقت نباید ما را از اصلاحات اساسی غافل کند، حتی در شرایطی که کشور با محدودیت منابع، فشارهای اقتصادی و مسائل امنیتی روبه‌رو است، سلامت مردم و کیفیت محیط‌زیست نباید به حاشیه رانده شود. آلودگی هوا سالانه بیش از ۵۰ هزار مرگ زودرس در کشور به همراه دارد که سهم تهران از آن بنا بر برآوردها، بیش از 7 هزار نفر است.

ضرورت حکمرانی یکپارچه
مدیریت آلودگی هوا صرفا وظیفه سازمان حفاظت محیط‌زیست نیست. وزارت نفت، نیرو، صمت، راه و شهرسازی، کشور، شهرداری‌ها، پلیس، صنایع، خودروسازان، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و حتی شهروندان، همگی بخشی از این نظام حکمرانی هستند. تجربه جهانی نیز نشان می‌دهد که این مسئله را نمی‌توان با مدیریت جزیره‌ای حل کرد. برای کاهش مؤثر آلودگی هوا باید میان نهادهای مختلف هماهنگی واقعی ایجاد شود و سیاستگذاری از سطح بخشی به سطح حکمرانی یکپارچه ارتقا یابد.

تصمیم‌گیری علمی و نقش حمل‌ونقل عمومی
رونمایی از نسخه جدید سیاهه انتشار منابع آلودگی هوای تهران اقدامی ارزشمند و مهم برای تصمیم‌سازی بهتر است. این داده‌ها زمانی اثربخش‌تر خواهند بود که در کنار مطالعات منشأیابی و تحلیل‌های علمی مورد استفاده قرار گیرند تا بتوان سهم واقعی منابع مختلف آلودگی را در هوایی که مردم تنفس می‌کنند مشخص کرد.
در همین چارچوب، خوشبختانه در ماه‌های اخیر اقدامات مختلفی در حوزه حمل‌ونقل عمومی تهران ازجمله افزایش تعداد اتوبوس‌های فعال، نوسازی ناوگان تاکسیرانی و رایگان شدن استفاده از مترو در مقاطعی از سال به اجرا درآمده است. این اقدامات از نظر جهت‌گیری سیاستی  امیدوارکننده‌اند اما ارزیابی آثار هر یک از آنها بر کاهش آلودگی هوا و تغییر الگوی سفر شهروندان، مستلزم پایش و تحلیل علمی نتایج آنهاست. با این حال، توسعه و تقویت حمل‌ونقل عمومی همچنان یکی از مهم‌ترین ارکان مدیریت کیفیت هوا به شمار می‌رود.

ضرورت آمادگی برای زمستان و اصلاح سیاست‌ها
با توجه به‌احتمال افزایش مصرف گاز در ماه‌های سرد و محدودیت تأمین آن باید از هم‌اکنون برای زمستان برنامه‌ریزی شود. اگر استفاده از سوخت‌های جایگزین در نیروگاه‌ها و صنایع اجتناب‌ناپذیر باشد، این تصمیم باید بر پایه مدل‌سازی انتشار آلاینده‌ها و کاهش مواجهه جمعیت با آلودگی اتخاذ شود. همچنین در حوزه حمل‌ونقل، حفظ استانداردهای آلایندگی خودروها و تسهیل ورود خودروهای کم‌مصرف، هیبریدی و برقی اهمیت زیادی دارد.

هوای پاک، محصول حکمرانی خوب
در نهایت باید پذیرفت که هوای پاک محصول یک پروژه یا اقدامات یک دستگاه نیست، بلکه نتیجه حکمرانی خوب است؛ حکمرانی‌ای که در آن دولت، شهرداری‌ها، صنایع، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و مردم، به جای مقصریابی مسئولیت مشترک خود را بپذیرند. با توجه به دانش فنی موجود، ظرفیت دانشگاه‌ها و تجربه‌های داخلی و جهانی، اگر شفافیت، هماهنگی و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد تقویت شود دستیابی به هوای پاک‌تر هدفی دست‌یافتنی خواهد بود.