زباله؛ معدن پنهان قرن بیست‌ویکم

سمیه ممی‌زاده چاتقیه*

هر بار که یک بطری پلاستیکی، یک جعبه مقوایی، یک باتری فرسوده یا قطعه‌ای از تجهیزات صنعتی را دور می‌اندازیم، تصور می‌کنیم عمر آن به پایان رسیده است‌  اما واقعیت این است که در همان لحظه، یک جریان جدید در اقتصاد آغاز می‌شود؛ جریانی که می‌تواند با تکیه بر فناوری‌های نوین، به خلق ارزش، اشتغال، کاهش آلودگی و حتی جذب سرمایه‌های بین‌المللی منجر شود. سال‌هاست که در ادبیات سنتی، نام «پسماند» و «ضایعات» را بر این مواد گذاشته‌ایم؛ واژه‌ای که ناخودآگاه مفهوم پایان، بی‌ارزشی و دفن شدن را تداعی می‌کند. در قرن بیستم، ثروت عمدتا از استخراج منابع طبیعی به‌دست می‌آمد؛ اما در قرن بیست‌ویکم، مزیت رقابتی کشورها در توانایی آنها برای استخراج ارزش از داده‌ها و بازگرداندن مواد به چرخه اقتصاد شکل خواهد گرفت. اقتصاد چرخشی در نقطه مقابل الگوی سنتی «استخراج، تولید، مصرف و دورریز» قرار دارد. در این رویکرد، محصولات و مواد پس از مصرف به پایان مسیر نمی‌رسند، بلکه دوباره با تعمیر و بازیافت به چرخه ارزش بازمی‌گردند. تحقق چنین مدلی بدون داده و فناوری‌های نوین تقریبا امکان‌پذیر نیست. در این میان، لجستیک معکوس نقشی کلیدی ایفا می‌کند. اگر زنجیره تامین سنتی مسئول انتقال کالا از تولیدکننده به مصرف‌کننده است، لجستیک معکوس مسیر بازگشت محصولات، قطعات و مواد مصرف‌شده را به چرخه ارزش مدیریت می‌کند. در گذشته این مسیر اغلب پرهزینه، نامشخص و غیرقابل پیش‌بینی بود‌ اما امروز شرکت‌های پیشرو با استفاده از مدل‌های داده‌محور و هوش مصنوعی می‌توانند زمان بازگشت محصولات، محل جمع‌آوری، ارزش اقتصادی مواد بازیافتی و حتی بهترین سناریوی بازتولید یا بازیافت را پیش‌بینی کنند. نتیجه این تحول، کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری و استفاده بهینه از منابع برای کارخانه‌ها و صنایع است.‌برای شهروندان نیز این تحول پیامدهای مثبتی دارد.  شهرهای هوشمند آینده تنها شهرهای پاک‌تر نخواهند بود؛ بلکه شهرهایی خواهند بود که برای هر ماده، هر محصول و هر پسماند، یک هویت دیجیتال و یک مسیر بازگشت تعریف کرده‌اند.‌هفته محیط‌زیست فرصتی است تا نگاه خود را به مفهوم پسماند بازنگری کنیم. شاید مهم‌ترین درس عصر هوش مصنوعی این باشد که ارزش واقعی تنها در مواد فیزیکی نهفته نیست؛ بلکه در داده‌هایی است که به ما کمک می‌کنند این منابع را هوشمندانه مدیریت کنیم.
* دبیر انجمن خدمات اقتصاد چرخشی و لجستیک معکوس ایران