بازگشت الفبای نیاکان به مدارس تاجیکستان

لیلا شریف | روزنامه‌نگار 

 یک خبر چند خطی در روزهای گذشته در شبکه‌های اجتماعی پربازدید شد و دل فارسی‌زبانان را شاد کرد؛ آموزش زبان فارسی در مدارس تاجیکستان. تاجیکستان به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی زبان و ادب پارسی، در دهه‌های اخیر با چالشی به نام «دوگانگی رسم‌الخط» روبه‌روست. درحالی‌که زبان مادری مردم این دیار پارسی است، سایه سنگین سیاست‌های دوران شوروی، خط سیریلیک را بر نوشتار آنها حاکم کرد. حالا این خبر نه‌تنها در میان مردم تاجیکستان، بلکه در میان کاربران ایرانی نیز نشاطی ناشی از نزدیکی‌ 2 کشور فارسی زبان ایجاد کرده است.
  فراموشی الفبای نیاکان
در تاجیکستان به خط فارسی الفبای نیاکان گفته می‌شود. زبان رسمی این کشور فارسی تاجیکی است اما مردم این کشور با خط سیریلیک می‌نویسند. خط فارسی پیش از دوره شوروی در تاجیکستان رایج بود اما این خط در سال ۱۳۱۹ شمسی، جای خود را به خط سیریلیک داد. با قدرت گرفتن اتحاد جماهیر شوروی و در راستای سیاست‌های یکپارچه‌سازی فرهنگی و اداری، خط پارسی ابتدا به لاتین و سپس به سیریلیک تغییر یافت. این اقدام نه‌تنها یک تغییر فنی در نوشتن، بلکه یک گسست فرهنگی عمدی بود تا نسل‌های جدید از میراث مکتوب گذشتگان خود - از رودکی و فردوسی تا سعدی و حافظ - جدا شوند. اگرچه پس از استقلال تاجیکستان و براساس قانون اساسی جدید زبان تاجیکی رسمیت یافت و تلاش‌هایی برای احیای خط پارسی صورت گرفت اما شعله‌های جنگ داخلی و چالش‌های اقتصادی مانع از تغییر قطعی رسم‌الخط شد.

  سلام بر خط فارسی
امروزه دولت تاجیکستان با رویکردی تازه آموزش «الفبای نیاکان» را در اولویت برنامه‌های خود قرار داده است. طبق بخشنامه‌های جدید دانش‌آموزان موظفند هفته‌ای 2‌ساعت به یادگیری خط پارسی بپردازند. این اقدام فراتر از یک واحد درسی ساده، گامی استراتژیک برای بازخوانی هویت ملی است. مقامات آموزشی معتقدند که آشنایی با این خط، کلید ورود جوانان تاجیک به اقیانوس ادبیات کلاسیک پارسی است که در کتابخانه‌ها و نسخه‌های خطی حبس شده‌اند.

خوشحالی کاربران ایرانی
ماجرای آموزش خط فارسی در مدارس تاجیکستان خبری بود که به سرعت با نظرات ایرانی‌ها گره خورد و به بحث پربازدید شبکه اجتماعی تبدیل شد. کاربری در مورد این خبر مهم نوشت:« برای نخستین بار آموزش به زبان پارسی و با خط پارسی در سراسر تاجیکستان با حضور امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان به اجرا درآمد. » یک کاربر ایرانی خوشحالی‌اش را از این اتفاق اینگونه ثبت کرد:« با خوندن این خبر خوشحال شدم. الفبای روسی به زبان شیرین فارسی نمیاد.» و دیگری خاطره‌ای از مشکلات یکی نبودن زبان و خط اهالی تاجیکستان روایت کرد:« چند روز پیش، یکی در تلگرام پیام فرستاد و خیلی عجیب بود ساختار متنش. در نهایت فهمیدیم اهل تاجیکستانه و جالب این بود که اون می‌فهمید ما چی میگیم اما نمی‌تونست فارسی حرف خودشو برامون تایپ کنه و از هوش مصنوعی کمک می‌گرفت برای فارسی نوشتن.»  یک ایرانی هم در میان این خبر شیرین، راوی یک اتفاق تکراری در میان ما ایرانی‌ها شد:« بعد در ایران خانواده‌ها هم در یه رقابت تنگاتنگ با هم و برای مدرک گرفتن، بچه‌هاشونو 9ساله نشده می‌فرستن کلاس زبان انگلیسی و حواسشون به زبان فارسی نیست.»

پل ارتباطی جدید با خط فارسی

نسرین پرویزی|   معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی|  تحولات اخیر در نظام آموزشی تاجیکستان و تمرکز دوباره بر آموزش «خط نیاکان» فراتر از یک تغییر در شیوه نگارش، گامی بلند در جهت تسهیل تبادلات علمی و فرهنگی میان کشورهای پارسی‌زبان است. پیش از این، آموزش خط پارسی در چند مقطع تحصیلی صورت می‌گرفت. در دوره‌هایی خط فارسی شناخته شده بود و بعد به گفته خود تاجیک‌ها بی‌سواد شدند و خط سیریلیک نوشتند.
این اتفاق باعث شد پیوند نسل‌های جدید با ریشه‌های مکتوب‌شان تضعیف شود، تا جایی که بسیاری از دسترسی به میراث ادبی خود همچون شاهنامه محروم شدند. اهمیت این اقدام زمانی روشن می‌شود که به چالش‌های تبادل دانش میان ایران و تاجیکستان بنگریم. به‌عنوان نمونه، سال گذشته برای واژه‌گزینی حوزه پزشکی، نزدیک به هزار واژه را نهایی و کتابی را به زبان انگلیسی و فارسی منتشر کردیم اما به‌دلیل تفاوت رسم‌الخط فرآیند انتقال آنها به تاجیکستان دشوار بود و ما ناچار شدیم تمام این واژگان را به خط سیریلیک و معادل‌های روسی برگردانیم تا برای متخصصان تاجیک قابل استفاده باشد. اکنون با احیای خط پارسی سد بزرگ برگردان نوشتاری از میان برداشته می‌شود.
تا امروز ما با بخش اصطلاح‌شناسی تاجیکستان ارتباط داشتیم و بنیاد سعدی و وزارت خارجه نیز در این حوزه در تاجیکستان فعال بودند. وقتی زبان گفتاری ما مشترک است، یگانگی در زبان نوشتاری باعث می‌شود سرمایه‌های عظیم علمی و تاریخ ادبیات مشترک ما بدون واسطه در دسترس هر دو ملت قرار گیرد. بازگشت به خط فارسی که در تاجیکستان به خط نیاکان شناخته می‌شود، در واقع هموار کردن مسیر انتقال رایگان و سریع اطلاعات و تقویت هویت ملی در پهنه تمدنی پارسی است.