مأموریت: نجات گیشه ‌

ناصر احدی | روزنامه‌نگار 

روز شنبه خبر آمد که 2 فیلم خارجی «زوتوپیا 2» و «احضار 4» با دوبله فارسی در سینماهای کشور اکران شده‌اند. درحالی‌که فیلم‌های ایرانی روی پرده تماشاگر ندارند و در وضعیت کنونی کشور کمتر فیلمی خواهان اکران است، نمایش این دو فیلم خارجی شاید تا حدی بتواند گره از مشکلات مالی سینمادارانی باز کند که سالن‌هایشان اغلب روزها خالی از تماشاگر است. اما اگر فقط با خبر اکران این دو فیلم ذوق نکنیم، باید بپرسیم پخش‌کننده این دو فیلم کیست؟ آیا مراحل قانونی خرید حق پخش آنها طی شده است؟ سود حاصل از فروش این دو فیلم به جیب چه‌کسی می‌رود؟ اینها سؤالاتی است که سعی کردیم پاسخی برای آنها بیابیم.

اکران 2 فیلم‌ در دسترس‌
در زمان نگارش این گزارش، «زوتوپیا 2» محصول سال 2025که دومین انیمیشن تاریخ سینما با فروشی بیش از یک میلیارد و 834میلیون دلار است، در 12پردیس سینمایی تهران و سالن‌هایی در مشهد، اصفهان، شیراز و اهواز در حال اکران است. 
همچنین فیلم ترسناک «احضار 4: آخرین مراسم» که حدود 500میلیون دلار در گیشه سال 2025فروخت و جدیدترین قسمت از فرنچایز مشهور و پرطرفدار «احضار» است، در 10پردیس سینمایی تهران و در سالن‌هایی در اصفهان، شیراز، اهواز و کرج به روی پرده رفته است. با توجه به محبوبیت این دو فیلم که نسخه‌های آنلاینشان بارها در داخل کشور دانلود شده و حتی نسخه‌های رایگان دوبله‌شان نیز در دسترس است، بعید نیست که برخی سینماروها وسوسه شوند «زوتوپیا 2» و «احضار 4» را روی پرده ببینند و سالن‌های خالی سینما رونقی هرچند کوچک بگیرند. اما این دو فیلم چطور به اکران سینماها راه یافته‌اند؟

مُسکنی برای سینما
با چند تن از اعضای شورای صنفی نمایش تماس گرفتیم تا ببینیم چطور این دو فیلم خارجی برای اکران در سینماها برگزیده شده‌اند، اما تمایلی به صحبت نداشتند. بالاخره یکی از اعضا که ترجیح داد نامش را ذکر نکنیم در این‌باره اطلاعاتی به ما داد. به‌گفته این عضو شورای صنفی نمایش، بعد از اینکه نمایش این دو فیلم به شکل محدود در یکی دو سینما مورد استقبال قرار گرفت‌، سایر سینماداران هم برای نمایش آنها اقدام کردند و اصلا پخش‌کننده‌ای این فیلم‌ها را توزیع نکرده است. از او پرسیدیم آیا حق پخش این فیلم‌ها خریداری شده که در جواب گفت: «حق پخش این فیلم‌ها خریداری نشده. اساسا چون کشور ما عضو کنوانسیون جهانی حق مؤلف نیست، پولی هم برای خرید این فیلم به کمپانی‌های آنها پرداخت نشده است. همه فیلم‌های خارجی‌ای که در تمام سال‌های گذشته به مناسبت‌های مختلف در سینماهای کشور نمایش داده شده بدون پرداخت حق پخش بوده است. فقط یک‌بار آقای جمال ساداتیان حق پخش یک فیلم هندی را خرید که آن‌هم تماما ضرر و زیان بود و فیلم در اکران سودی نکرد.» نکته‌ای که او در ادامه عنوان کرد کلیدی‌ترین دلیل پخش «زوتوپیا 2» و «احضار 4» را روشن کرد: «واقعیت این است که چون سینماها تماشاگر ندارند، سینماداران برای پرداخت حقوق و عیدی کارکنانشان تصمیم به نمایش این دو فیلم گرفته‌اند. آنها نسخه‌های موجود روی وب را دانلود و برای نمایش در سینما به DCP (دیجیتال سینما پکیج) تبدیل کرده‌اند. متأسفانه با ادامه این وضع، بعد از عید، بسیاری از سینما با بسیاری از کارکنانشان خداحافظی می‌کنند.»

بدون پرداخت حق پخش 
دست‌کم در یک دهه اخیر این نخستین باری است که اکران فیلم خارجی با این وسعت در سینمای ایران رقم می‌خورد. در دهه 1360نمایش فیلم خارجی در سینماهای کشور موضوعی عادی بود. برای نمونه، اکران فیلم «انتقام» از مجموعه فیلم‌های کمیسر مولدوان در سینماها با استقبال فراوان تماشاگران ایرانی مواجه شد. در ابتدای دهه 1370، وسترن «با گرگ‌ها می‌رقصد» کوین کاستنر، با وجود مخالفت‌ها با اکران آن با این استدلال که به نمایش فیلم ایرانی لطمه می‌زند، هنوز در خاطره‌ها مانده است. فیلم ترسناک «دیگران» ساخته آلخاندرو با بازی نیکول کیدمن و با دوبله ژاله کاظمی به جای او در دهه 1380از تجربیات موفق نمایش فیلم خارجی در ایران بود. اما کیفیت اکران «زوتوپیا 2» و «احضار 4» گویا آنچنان هم راضی‌کننده نیست چون نسخه‌های استاندارد DCP از توزیع‌کننده معتبر تامین نشده و تبدیل نسخه‌های وب دانلود یا بلو رِی (Blue ray) به DCP  نتیجه رضایت‌بخشی ندارد. از طرف دیگر، نباید فراموش کرد که زمانی صداوسیما به‌دلیل نمایش فیلم‌های خارجی با توقیف اموال ایران در خارج کشور تاوان داد. نمایش بدون خرید حق پخش این دو فیلم شاید در مقطع فعلی برای سینماداران کمی کارگر بیفتد، ولی شاید بعدها پیامدهای شدیدی برای سینمای ایران داشته باشد.