کشف یخچال 200ساله

سودابه رنجبر| خبرنگار:

سال‌هاست که درباره هویت تهران می‌نویسیم و به گمانمان تمام زیر و بم بناهای تاریخی و هویت تهران را می‌شناسیم غافل از اینکه هنوز برخی سازه‌های تاریخی در کوچه‌پسکوچه‌های این شهر هستند که نه تنها از چشم ما خبرنگاران بلکه از دید متولیان میراث فرهنگی نیز دور مانده‌اند. داستان کشف یخچال تاریخی توسط «همشهری محله» از این قرار است که وقتی در جست‌وجوی هویت تاریخی محله‌ها در کوچه‌پسکوچه‌های ری می‌گشتیم و با ریش‌سفیدان محله‌های قدیمی همکلام می‌شدیم از بین خاطراتشان یخچالی را کشف کردیم که در گذر سال‌ها گرد فراموشی طوری آن را پوشانده که نقال خاطره نیز دیگر امیدی به وجود یخچال نداشت.

اما کافی بود با نشانه‌هایی که داده بودند و به کمک شورایاران محلی به دنبال یخچالی بگردیم که این روزها از چشم اهالی همجوار آن نیز دور مانده است. به امید دیدن یخچالی که شاید فقط آثاری از آن به جا مانده باشد راهی شهرری شدیم و ناباورانه مشاهده کردیم که بخش زیادی از این یخچال برجا مانده است. وقتی رئیس اداره میراث فرهنگی شهرری را در جریان وجود این اثر تاریخی گذاشتیم جمعی از کارشناسان میراث فرهنگی در محل یخچال حاضر شدند و با تعجب و شگفتی دیرینگی و معماری یخچال کشف شده را مطالعه کردند. 

اینجا شهرری یکی از محدوده‌های محله قدیمی نفرآباد است. بخشی از این محله مملو از باغ‌های سبزی بوده که سازه یخچال در همین حوالی قرارگرفته است. نزدیک‌ترین سازه به این یخچال قدیمی دیوارهای قدیمی قلعه گبرهاست. یخچال در کنار بزرگراه شهید آوینی است؛ درست روبه‌روی باغ رستم‌آبادی. بنگاه ضایعاتی آهن روی انبار یخ یخچال قرار گرفته است. طوری که وقتی از دروازه بزرگ بنگاه آهن‌آلات سرک بکشید سقف گنبدهایی که حالا سیمان شده‌اند توجه‌تان را جلب می‌کند. 

«سید رضا باغشنی» مالک یخچال، مرد ۸۳ ساله‌ای است که با جان و دل از این یخچال مراقبت کرده: «وقتی به این یخچال آمدیم اواخرفعالیت یخچال بود. هنوز بزرگراه شهید آوینی روی نقشه هم نیامده بود. دیوارکاهگلی سایبان یخچال به قدری عریض و بلند بود که کلاه از سر می‌انداخت. دیوار از تابش آفتاب به یخچال جلوگیری می‌کرد تا یخ‌های زمستان در فصل تابستان همان‌طور بلوری باقی بمانند. این دیوار بلند بعد از ساخت بزرگراه شهید آوینی تخریب شد. 

سیدرضا می‌گوید: «بارها برای خرید زمین یخچال به من مراجعه کرده‌اند تا بتوانند جای آن مجتمع‌های مسکونی بسازند اما این یخچال را با جان و دل نگه داشته‌ام تا گزندی به آن نرسد. هرچند تغییراتی در این سال‌ها داشته اما خوشبختانه انبار و دریچه‌ها و سقف یخچال هنوز با تغییرات اندکی سالم مانده است.»


انبار یخ به عمق 15 متر

 چهارچوب باریک در ورودی، ما را به سمت انبار یخچال هدایت می‌کند؛ پله‌هایی که جزو الحاقات چند سال پیش یخچال است. بیش از۳۰ پله را طی می‌کنیم تا به زیر زمین برسیم. 10 طاق ضربی در امتداد هم قرار گرفته‌اند. عمق انبار یخ حدود 15‌متر ارزیابی می‌شود. هرچند سیدرضا معتقد است که فاصله طاق‌های ضربی تا کف حدود 20‌متر است. چند طاق آخر توسط تنه درخت نگهداری شده؛ طوری که ضریب اطمینان حفظ طاق را دوچندان کرده است. دو طرف انبار 4 پنجره وجود دارد تا کارگران یخچال در فصل زمستان بدون اینکه وارد انبار شوند بلورهای یخ را به درون انبار سر بدهند. 

سید محمد باغشنی، فرزند سید رضا می‌گوید: «با اینکه کودک بودم اما خوب به خاطر دارم که 3حوض در اطراف انبار قرار داشت و کارگران به‌صورت شبانه‌روزی کار می‌کردند و آب را داخل حوض‌ها می‌بستند و وقتی‌لایه‌ای یخ تشکیل می‌شد آن را می‌شکستند و از پنجره به درون انبار می‌فرستادند.» 
او معتقد است که گذر 2 رشته قنات در همین حوالی باعث شده بوده که یخچال نیز در این محدوده ساخته شود. 

با چند دقیقه قدم زدن در انبار متوجه اختلاف دما می‌شویم. باغشنی معتقد است که هنوز هم دیوارهای این یخچال به‌طور عایق عمل می‌کند و همیشه دمای این محوطه از دمای هوای بیرون چند درجه خنک‌تر است. این را می‌شود با چند دقیقه حضور در یخچال محله نفرآباد تشخیص داد. 


پاتوقی برای یخ‌فروش‌ها    

سید رضا به محوطه بیرون یخچال اشاره می‌کند و می‌گوید: «امروز از اتاق‌های طاق ضربی بیرون یخچال که حدود ۲۰ سال پیش تخریب شدند خبری نیست اما هنوز خاطرات داد و ستد و تجارت در آن اتاق‌ها در خاطر ما مانده است. 

درشکه چی‌ها و قاطرهایی که با خورجین برای بردن یخ می‌آمدند در این محدوده ازدحام می‌کردند و برای اینکه در گرمای تابستان یخ‌ها آب نشود حتماً درشکه و قاطر را زیر طاق ضربی نگه می‌داشتند. برای وزن کردن یخ‌هایی که به فروش می‌رفت از ترازوهایی استفاده می‌شد که با طناب کار می‌کردند و قلوه سنگ‌ها در کفه دیگر ترازو قرار می‌گرفت و هیچ نشانی از وزن روی آن نوشته نشده بود اما مشتری همین که یخ‌فروش می‌گفت این سنگ فلان مقدار است قبول می‌کرد. 

لوکیشن فیلم سید محمد می‌گوید: «خیلی‌ها از وجود این یخچال مطلع نیستند اما یادگاری است از دوران قدیم؛ وقتی هنوز دیوار یخچال وجود داشت باقی مانده است؛ وقتی هنرپیشه‌های معروف آن روزگار مثل محمدعلی فردین و ایرج قادری چند سکانس را در همین یخچال بازی کردند.»


زمین فوتبال یخچالی

کربلایی مهدی یکی از ساکنان قدیمی نفرآباد می‌گوید: «بچه که بودم برای خرید یخ به این یخچال آمدم. به زحمت به داخل انبار یخ رفتم و چند تکه یخ در سرمای طاقت‌فرسای انبار شکستم. وقت رفتن فروشنده یخچال جلویم را گرفت که پولش را بده. من هم بی‌خبر از همه جا یخ‌ها را گذاشتم و شرمنده شدم. یخ فروش یک تکه یخ به دستم داد و گفت اشکال ندارد. آنقدر آن یخ خوشمزه و شفاف بود که عکس خودم را در بلور یخ می‌دیدم. بعدها که یخچال کار نمی‌کرد با بچه‌های محله در انبار یخ فوتبال بازی می‌کردیم.»


 سازه‌ای که ثبت تاریخی می‌شود

«محسن علمدار» کارشناس مرمت میراث فرهنگی با حضور در این یخچال می‌گوید: «دیرینگی این سازه به دوران اولیه قاجار بازمی گردد. این یخچال از نوع دهلیزی و مستطیلی است.» او می‌گوید که این یخچال تنها یخچالی است که با این سازه در استان تهران به جا مانده است. البته یخچال‌های دیگری هم در محدوده رباط‌کریم و کلین وجود دارد که سازه مخروطی دارند.»

علمدار می‌افزاید: «این یخچال‌ها به‌صورت سقف طاق آهنگی(طاق‌های ضربی که ردیف شده‌اند) ساخته شده که بیرون آن از جنس کاهگل و بخش داخلی آن ساروج یا شفته آهک است که همچنان در بخش‌هایی از این سازه ساروج به چشم دیده می‌شود.» البته الحاقاتی مثل 2طبقه کردن انبار یخچال و همچنین نصب تیرآهن در جداره‌های داخلی آن صورت گرفته است که حذف این الحاقات هزینه‌ای را به مالک و اداره میراث فرهنگی متحمل می‌کند. 

«مسیب رحیم‌زاده» رئیس اداره میراث فرهنگی شهرستان ری درباره حمایت از این اثر تاریخی می‌گوید: «این یخچال بخشی از آثار تاریخی شهرستان ری است و در نوبت ثبت آثار تاریخی قرار می‌گیرد. تاکنون ۳۹ اثر تاریخی در این شهرستان به ثبت رسیده است و در کل ۱۹۷ اثر تاریخی در شهرری وجود دارد.» رحیم‌زاده درباره تغییر کاربری این اثر می‌گوید: «مالک یخچال می‌تواند با نظارت کارشناسان اداره میراث فرهنگی در آن یک رستوران یا سفره‌خانه محلی بسازد.»