زبان و خط فارسی در فضا- قاب‌های مجازی

مهدی دادخواه‌تهرانی/دکتری زبان و ادبیات فارسی

در تاریخ زبان و خط فارسی (برگرفته از خط عربی) برای نخستین بار مسئله تازه‌ای به‌وجود آمده است: شبکه‌ها و فضاهای مجازی‌ای شکل گرفته که میدان دیگری برای ظهور خط و زبان را فراهم می‌کنند. کاربران در این شبکه - فضاها می‌نویسند، عکس منتشر می‌کنند، اظهارنظر می‌کنند و ‌شکل‌های تازه‌ای از بودن در وضعیت «خواندن» (و خوانده شدن) و «دیدن» (و دیده شدن) را از سر می‌گذرانند. این شبکه‌ها و فضاهای مجازی، پیش از هرگونه عمل نوشتن یا خواندنی، با طرحی از پیش تعیین شده، ساخته شده‌اند و در قالب اپلیکیشن‌ها و امکان‌های ارتباط مجازی به مخاطب «داده» می‌شوند. برای نمونه اینستاگرام با امکانات درونی‌اش قابی از ‌پیش‌تعیین شده است که پیش از آنکه مناسب نوشتن و ظهور نوشتاری کاربرنده باشد، برای عکس، تصویر و داده‌های تصویری ساخته شده است، اما امکانات و محدودیت‌هایی برای نوشتن به‌صورت شرح عکس یا در قاب شرح عکس دارد.کاربری که در اینستاگرام یا فیسبوک یا توییتر به فارسی مطلب می‌نویسد، پیشاپیش قاب یا زمینه‌ای را برای نوشتن و به کاربردن زبان پذیرفته است. کاربر فارسی زبان، از این فضا- قاب‌ها استفاده می‌کند و زبان و خط فارسی را به کار می‌گیرد تا منهای امر گفتاری، متنی نوشتاری تولید کند، آن هم در قابی که فرهنگ یا آداب کاربرد خاص خود را داراست. این موضوع، هم زبان و کاربردهای زبانی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، هم عادت‌های نوشتاری و عادت‌های کاربرد علائم خط را. برای نمونه در فارسی‌ساز گوشی‌های موبایل، امکان کاربرد یای اضافی به شکل «ۀ» وجود ندارد؛ یعنی نمی‌توان برای نمونه «خانةمن» نوشت، بلکه باید اضافه را به شکل «خانه‌ی من» نوشت. حتی نیم‌فاصله را هم در نوشتن این ترکیب اضافی (فاصله میان خانه‌و‌ی) نمی‌توان در قاب اینستاگرام یا قاب‌های دیگر به سبب امکانات محدود صفحه کلید موبایل رعایت کرد. معمولا میان خانه‌و‌ی به این شکل فاصله می‌افتد: «خانه من».

کثرت نوشتن به این صورت‌ها که در برخی موارد با قواعد و ضوابط ویرایشی سازگاری ندارد، در کاربرنده این قاب‌ها -که او را به سرعت و بازنمایی نوشتار/ تصویر خود در کمترین زمان ممکن تشویق می‌کنند- عادت‌هایی را به‌وجود می‌آورد که تغییر آن حتی در طول زمان به سادگی ممکن نیست. تا جایی که به‌خاطر دارم در رسم‌الخط فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در مورد ترکیب‌های اضافی (مانند خانۀ من) شکل همزه به جای یای میانجی ترجیح داده شده است، اما رسما کاربران گوشی‌های همراه، به سبب محدویت، هنگام نوشتن در شبکه/ قاب‌های مجازی، تنها امکان انتخاب «یای میانجی» در ترکیبات اضافی را دارند. این موضوع، نمونه کوچکی از تحمیلات محصول تکنولوژیک (یا تحمیل محدودیت تکنولوژی به سبب لحاظ نشدن مقتضیات درونی خط و زبان فارسی) به کاربرنده است که عادت‌های نوشتاری (در سطح خط) را بر می‌سازد. به همین سبب ممکن است این ترجیحات، برای مخاطبانی که به نفس امر آگاهی یا جزئیات خط فارسی آگاهی ندارند، به شکل عادت یا ارزشی درآید، به این معنی که مثلا کاربرد یای میانجی خدشه‌ناپذیر تلقی شود. حضور زیاد در فضای مجازی، باعث نوعی تصویر- خط‌پریشی و اشتباه در تشخیص درست و نادرست می‌شود چون با بسامد کاربردهای اشتباه روبه‌رو می‌شویم.

یک نمونه دیگر، کاربرد نادرست «ه» به جای کسره است؛ مثلا «حیفه نان» به جای «حیف نان» که این اشتباه در فضای مجازی بسامد زیادی دارد و بسیاری از کاربران به آن عادت کرده‌اند و در نوشتن این اشتباه را مکرر می‌کنند. باری، شتابی که در شبکه‌های مجازی و فضا- قاب‌های نوشتار نوری وجود دارد امکان دقت را از خواننده و نویسنده می‌گیرد و همه‌‌چیز در زما‌ن‌هایی کوتاه باید رخ دهد.

نوشتن سریع در قاب‌های مجازی، چه در سطح زبان و چه در سطح خط، امکان اندیشیدن و عمق را از نویسنده و خواننده می‌گیرد و به این ترتیب قاب‌های مجازی، دست‌کم در سطح خط ممکن است با پریشانی‌های بیشتری همراه باشند تا متون نوشتاری بر کاغذ. علاوه بر این، به سبب ماهیت گذرای فضای مجازی، مقوله ویرایش زبانی و صوری چندان جدی گرفته نمی‌شود اما تبعات آن در سطح خط و زبان باقی می‌ماند. بنابراین، در مقام یکی از کاربرندگان زبان فارسی، به گمانم فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در بحث دستور خط فارسی، ‌باید ضمن شناسایی تهدیدها و فرصت‌های این فضا- قاب‌ها برای خط و زبان فارسی، اندیشیدن و نظریه‌پردازی درباره کاربردهای خط و زبان فارسی در فضای مجازی را از نظر دور ندارند. فرهنگ‌شناسی (آداب نوشتاری) شبکه‌های مجازی نیز از واجبات است که نیاز به پژوهش و تدقیق در امور بصری، نشانه شناختی، زبانی و حتی ابزارهای نوشتن یعنی گوشی‌ها و رایانه‌ها دارد. پرسش‌هایی از این قبیل که آیا فضاهای مجازی، شکل‌های نوشتاری یا کاربردهای زبانی (انتخاب‌های زبانی در سطح واژگان، ترکیبات و نحو) را تغییر خواهند داد یا نه، محل تامل است و دیر یا زود باید بدان‌ها اندیشید. روشن است که بهترین روش در این دست تأملات واقع‌نگری و پرهیز از افراط و تفریط است.