هیئت ها به سمت کارکرد‌های اجتماعی بروند

مهدی اسماعیل پور|خبرنگار:

مناطق


در گذشته هر محله، یک یا 2 هیئت بزرگ داشت که تمام افراد محل و به اصطلاح در و همسایه برای عزاداری در آن جمع می‌شدند و در همین رفت‌وآمد‌ها بود که مردم تا چند خانه آن طرف‌تر با همسایه‌ها و چند کوچه آن سو‌تر با هم‌محله‌ای‌هایشان آشنا می‌شدند و میان آنها دوستی و پیوست‌های شخصی و خانوادگی شکل می‌گرفت. حتی بسیاری از مشکلات محله و اختلاف‌ها بدون نیاز به دادگاه، کلانتری، بهزیستی، کمیته امداد امام خمینی(ره)، شهرداری و سازمان‌های دیگر حل و فصل می‌شد. در تعاملاتی که بین مردم محله شکل می‌گرفت، بعضاً برای جوانان بیکار محل شغل پیدا شده و از طریق خانواده‌ها برای دختران و پسران دم‌بخت پیشنهاد‌هایی برای ازدواج می‌رسید. در یک جمله، محله و هویت محلی در هیئت‌های مذهبی تقویت می‌شد و حتی شکل می‌گرفت. این محفل‌های مذهبی جدا از اثرات معنوی، برای محله‌ها خروجی و کارکرد‌های اجتماعی هم داشت. اما با گذشت زمان به دلایل مختلف همه این همدلی‌ها کم شد و دیگر آن جمعیت عظیم محلی که دسته‌های طویل عزاداری راه می‌انداخت و به چندین و چند هیئت کوچک تقلیل پیدا کرد. در حال حاضر هم هیئت‌های کوچک عزاداری‌ به‌عنوان یکی از ارکان مهم هویت محلی می‌توانند مانند گذشته در قالب یک یا دو هیئت محلی متحد و متمرکز شده و مثل همیشه کارکرد و خروجی مؤثری در تمام ابعاد محلی داشته باشند. این موضوع را در گفت‌وگو با یک کارشناس و فعال مذهبی و همچنین معاون مرکز توسعه فعالیت فرهنگی و دینی سازمان تبلیغات اسلامی مطرح و بررسی کرده‌ایم. 


بیش از 92 هزار هیئت مذهبی ثبت شده و دارای مجوز از سازمان تبلیغات اسلامی در کشور فعالیت می‌کنند که سهم استان تهران حدود 19 هزار و 300 هیئت است. از این تعداد حدود 13 هزار هیئت در شهر تهران و مناطق 22‌گانه فعالیت دارند. با توجه به اینکه 374 محله در شهر تهران داریم می‌شود گفت به‌طور متوسط در هر محله بیش از 35 هیئت مذهبی وجود دارد. به عبارت دیگر مردم محله‌ها به جای جمع شدن در یک هیئت در 35 مکان مختلف پراکنده می‌شوند.  این موضوع علاوه بر اینکه هیئت‌های عزاداری حسینی را خلوت نشان می‌دهد، بحث اتحاد مردمی و هویت محلی را هم تضعیف و کمرنگ کرده است. این در شرایطی است که دست‌کم هیئت‌های کوچک‌تر می‌توانند ساعت و زمان فعالیت‌شان را به شکلی تنظیم و هماهنگ کنند که تمام مردم محله مانند گذشته برای عزاداری حسینی حول یک یا 2 هیئت بزرگ محل دور هم جمع شوند و آثار و برکات مادی و معنوی این کار و شکل گرفتن جمعیت عظیم و متحد محله به مردم و محل برسد.  

معاون مرکز توسعه فعالیت های فرهنگی و دینی سازمان تبلیغات اسلامی معتقد است اتحاد و تجمیع مخاطبان هیئت‌های کوچک و چند نفره در قالب هیئت‌های بزرگ محلی، با توجه به افزایش توان مالی و تقویت نیروی انسانی که به دنبال دارد می‌تواند به ارائه خدمات و برنامه‌های بزرگ فرهنگی اجتماعی در محله‌ها منجر شود. مثلاً بعضی از هیئت‌ها یا مساجد بزرگ و پر مخاطب در شهرستان‌ها، در کنار برگزاری مراسم عزاداری، مهدکودک‌های مذهبی ایجاد کرده‌اند که پدران و مادران قبل از ورود به مجلس عزاداری فرزندان خود را به این مهدکودک‌ها می‌سپارند و در آنجا یک مبلغ مذهبی به زبان کودکانه برای بچه‌ها صحبت کرده و ضمن ایجاد سرگرمی‌های مفید، برای آنها از وقایع عاشورا روایت‌های جذاب و آموزنده تعریف می‌کند.  «محمدحسین رحمانی خلیلی» می گوید:«می‌توان تمام مردم محله را حول محور یک یا دو هیئت بزرگ، متحد و تجمیع کرد. به این‌ترتیب قدرت، ضریب نفوذ و اثر‌گذاری هیئت‌ها در محله و اجتماع بیشتر خواهد شد. به‌خصوص که بزرگان دین همواره مؤمنان را به اتحاد تشویق و ترغیب کرده و بر خروجی و تأثیر‌گذاری مثبت و سازنده محفل‌ها و گروه‌های دینی و مذهبی در جامعه و بالا بردن کیفیت زندگی مادی و معنوی مردم تأکید دارند.» 


لزوم تقویت هیئت‌های بزرگ محلی 

معاون مرکز توسعه فعالیت فرهنگی و دینی سازمان تبلیغات اسلامی درباره تعدد هیئت‌های محلی می‌گوید: «اینکه در خانه‌ها و کوچه‌ها یک حسینیه باشد و در آنها محفل‌های روضه‌خوانی و مجالس عزاداری برگزار شود خوب است. از طرف دیگر تقویت هیئت‌های بزرگ محلی هم در دستور کار سازمان تبلیغات اسلامی قرار دارد. در واقع هر 2 مورد یعنی هیئت های خانگی و هیئت‌های بزرگ محلی باید تقویت شوند. حسینیه، هیئت و ایستگاه‌های صلواتی هرکدام برای محله و مردم کاربرد و برکات خاص خودشان را دارند. اینکه چرا به مرور زمان در هیئت‌ها و دسته‌های عزاداری محله‌ها انشقاق ایجاد و یک هیئت و دسته عزاداری بزرگ محلی به چند هیئت و دسته کوچک‌تر تقسیم شده دلایل گوناگونی می‌تواند داشته باشد که اختلاف سلیقه‌ها، تفاوت‌های فرهنگی، شیوه‌ها و مدل‌های عزاداری از جمله آنها است. برای مثال بخشی از نسل جوان ما مدل‌های عزاداری سنتی و نوحه‌های سبک قدیم را نمی‌پسندد و دوست دارد ریتم و مدل عزاداری به شکل دیگری باشد. سبک سینه‌زنی، نوحه‌خوانی، مداحی و زنجیرزنی هیئت‌ها متفاوت است و یک نوجوان 18ـ 17 ساله ذائقه‌اش با مردی 50 ساله فرق می‌کند. این تفاوت سلیقه‌ها تا جایی که آسیب وارد نکند خوب است. 

از طرف دیگر در دستگاه امام حسین(ع) نمی‌شود کار سلبی انجام داد ما در سازمان فقط موظف هستیم در مواردی که آسیب ایجاد شده یا هیئت برای مردم ایجاد مزاحمت می‌کند وارد شویم.» 
رحمانی خلیلی با اشاره به اهمیت و کارکرد هیئت‌های بزرگ محلی بر لزوم تقویت آنها تأکید می‌کند: «هیئت‌های بزرگ و پر مخاطب محلی بسیار مهم و باارزش هستند و همان‌طور که اشاره شد تقویت آنها یکی از سیاست‌های سازمان تبلیغات اسلامی است. برای مثال در شهر قم مراجع هیئت و مجالس روضه‌خوانی می‌گیرند، اما هیئت بزرگ خادم الرضا(ع) این شهر که مراسم عزاداری‌اش را در ورزشگاه برگزار می‌کند حدود 14 هزار نفر مخاطب دارد. این موارد را در شهر‌های دیگر مانند شهر تفت یزد هم داریم که تمام مردم محله و شهر برای عزاداری در یک زمان و مکان دور هم جمع می‌شوند که بسیار زیبا و تأثیر‌گذار است. تأکید بزرگان دین هم بر این است که هیئت‌ها و محفل‌های مذهبی باید کارکرد و خروجی اجتماعی داشته باشند. اینکه مردم هر محله برای عزاداری‌های محرم در یک هیئت بزرگ دور هم جمع شوند خیلی خوب است و آثار و برکات و کارکرد‌های اجتماعی و فرهنگی فراوانی می‌تواند داشته باشد. هیئت‌ها یکی از ارکان هویت محله هستند.  با این وجود ما نمی‌توانیم در این زمینه کار سلبی انجام دهیم و اعلام کنیم که هیئت‌های کوچک و خانگی جمع شوند و تمام مردم محله باید در یک هیئت بزرگ محلی دور هم جمع شوند و عزاداری کنند. این کار نه شدنی است و نه جواب می‌دهد. خود مردم محله‌ها باید بخواهند که این کار را انجام دهند. برای رسیدن به این هدف باید کار فرهنگی انجام داد و فرهنگسازی کرد. ما هم می‌گوییم هیئت‌های شاخص و مجموعه‌های بزرگ دینی و مذهبی در محله‌ها باید تقویت شوند. حداقل 100 هیئت با مخاطب بیش از 2 تا 3 هزار نفر در کشور داریم که در بین این هیئت‌های پر مخاطب، 16 هیئت در محله‌های تهران است.  

خیلی خوب می‌شود اگر در هر محله چنین هیئت‌های شلوغ و پر مخاطبی داشته باشیم. هیئت‌ها باید فعالیت‌شان را در محله‌ها گسترش بدهند و به سمت کارکرد‌های اجتماعی بروند. در محله‌ای که هیئت داریم باید مساجد آن محله پر از نماز‌خوان شود، باید دزدی و آسیب‌ها و مشکلات اجتماعی‌اش کاهش پیدا کند. اگر هیئت‌های محلی بزرگ‌تر و پر جمعیت‌تر باشند بهتر می‌توانند در این زمینه‌ها فعالیت کنند. ما هم با لزوم تقویت هیئت‌های بزرگ محلی و مشارکت و اتحاد بیشتر مردم در قالب این هیئت‌ها موافق هستیم و مطرح کردن و پیشنهاد دادن آن از جمله کارهای فرهنگی‌ای است که باید در این زمینه انجام شود.»