سلامت روان به مطالبه شهروندی بدل شود

امین رحیمی| خبرنگار:

مناطق

شهرهای امروزی با آرامش بیگانه‌اند؛ شلوغی و ازدحام اغلب شئون زندگی مدرن را در برگرفته و در کلانشهرهایی نظیر تهران دیگر مجالی برای آرامش ذهن و روان شهروندان باقی نمی‌ماند. مشکلات جورواجوری که گریبان پایتخت را گرفته و مدام بیشتر و حادتر می‌شود بر عصبیت‌ها و تنش‌های اجتماعی افزوده تا جایی که نبود آرامش در محیط شهری و تهدید سلامت روانی شهروندان هشدارهای مکرر کارشناسان را در پی آورده است. حال باید پرسید برای رفع این مشکل فزاینده در پایتخت چه می‌توان کرد؟ در این‌باره با «ناصر قاسم زاد» مؤسس و دبیر انجمن حمایت از سلامت و بهداشت روان جامعه به گفت‌وگو پرداختیم. وی با 20 سال سابقه روان درمانگری، صاحب تألیفات متعدد در حوزه‌های مختلف روان‌شناسی است و از سال 1382 دبیری این انجمن را برعهده دارد. 
    
مهم‌ترین تهدیدها سلامت روان پایتخت‌نشینان در محیط شهری کدامند؟ 

ما در شهری زندگی می‌کنیم که جمعیتش به تنهایی از برخی کشورهای منطقه بیشتر است. این ازدحام به همراه آسیب‌های اجتماعی مختلف و همچنین عوامل تنش زا نظیر ترافیک و انواع آلودگی‌ها مشکلاتی هستند که شهروندان در زندگی روزمره با آنها مواجهند. این مشکلات به‌طور مستقیم یا غیر‌مستقیم به تنش‌های عصبی منجر می‌شوند و بر رفتارهای پرخاشگرانه در محیط شهری می‌افزایند. امروزه آستانه تحمل شهروندان پایین آمده و رفتارهای نامناسب برای مثال مرافعه و استفاده از الفاظ نامناسب حین رانندگی را موجب شده است. در نگاه کلان‌تر باید پذیرفت که بخشی از سیاست‌های مسئولان در حفظ و ارتقای سلامت جامعه ناکارآمد بوده است. 

برای ارتقای سلامت روان جامعه چه کارهایی می‌توان انجام داد؟ 

باید بتوانیم تهران را همگام با تجربه‌ها و استانداردهای جهانی در تمامی ابعاد هماهنگ کنیم و پیش ببریم. درباره سیاستگذاری‌های کلانشهری برای مثال در ترافیک، ساخت‌وساز، معماری، خدمات شهری و... باید به نقش سلامت روان نیز توجه شود. متأسفانه در گذشته سیاست‌زدگی در بخش‌های مختلف باعث شده از این حوزه غافل بمانیم. طی سال‌های گذشته سلیقه مدیران شهری و مسئولان جامعه در تدوین و اجرای برنامه‌های کلان از جمله در حوزه سلامت تأثیرگذار بوده است. در حالی که این رویکرد تناسبی با نیازهای مدرن و متغیر تهران ندارد و بیشتر به هدررفت سرمایه‌های مالی و معنوی و اجتماعی در کوتاه‌مدت و بلندمدت منجر می‌شود. با رویکرد سلیقه‌ای و غیر‌استاندارد، آسیب‌های اجتماعی و تنش‌های رفتاری بیشتر می‌شود و ناکارآمدی ساختار شهر در حفظ سلامت جسم و روان شهروندان تهدیدهای جدی در پی می‌آورد. 

به نظر شما در شرایط فعلی چه راهکاری پیش‌روی مسئولان شهری است؟ 

در مدیریت شهری به یک الگوی مشخص و شفاف و البته کارآمد نیاز داریم. از مدیران شهری جدید پایتخت انتظار می‌رود سیاستگذاری‌های قدیمی اداره شهر را توسط یک تیم کارشناسی قوی بررسی و بازنگری کنند و یک الگوی به روز و کارآمد برای پیشبرد امور جایگزین شود. برای مثال در مدیریت ترافیک، زمانبندی حرکت وسایل نقلیه عمومی و... می‌توان از الگوهای پیشرفته استفاده کرد و از هدررفت زمان و انرژی شهروندان در ترافیک شهری کاست. دیگر اینکه امروزه در جوامع صنعتی استفاده از تکنولوژی‌های مدرن برای زیبا‌سازی محیط شهری و افزایش نشاط و شادابی شهروندان یک اصل مدیریتی است. معابر تهران و نماهای شهری به زیبایی بیشتری از طریق نورپردازی، نظافت، استفاده از فن‌آوری‌های نوین و... نیاز دارند. 

نقش شهروندان در این حوزه چیست؟ 

مانند تمامی شهرهای توسعه‌یافته جهان در تهران نیز به تعامل میان شهروندان و مسئولان نیاز داریم تا سلامت و آرامش به شهر بازگردد. بدون مشارکت شهروندان نمی‌توان به شهر سالم دست یافت. نقش شهروندان در این حوزه را می‌توان هم به‌صورت فردی و هم در گروه‌های جمعیتی در نظر گرفت. برای مثال رعایت قوانین و مقررات زندگی شهری از جمله در زمینه ترافیک، محیط‌زیست، رفتارهای مدنی و... به تنهایی می‌تواند بخش بزرگی از مشکلات را رفع کند. از نقش سازمان‌های مردم‌نهاد نیز نباید غافل شد. مشارکت مردم نهادها طبق تجربه شهرهای دنیا می‌تواند برای کاهش مشکلات و افزایش سلامت، نظم، آرامش و رفاه شهری بسیار مؤثر باشد. در واقع باید شرایطی مهیا شود که سلامت روان یک اولویت جدی و حق بدیهی برای شهروندان و مطالبه‌ای مؤثر و مستمر باشد و خود شهروندان نیز برای تحقق آن همکاری و مشارکت کنند.