میراث خوشعطر اخوان ثالث
درباره یکی از قدیمیترین عطاریهای مشهد که با نام اخوان ثالث گره خورده است
رابعه تیموری | روزنامهنگار
یکی از قدیمیترین عطاریهای شهر مشهد را مهدی اخوان ثالث میچرخاند! این آقامهدی عطارباشی اهل شعرسرودن نیست و مشغلههای طب سنتی برایش فرصت و مجال شعرخوانی هم نمیگذارد، اما همنامی این عطارباشی پرسابقه با شاعر بلندآوازه خراسانی فقط یک تشابه اسمی تصادفی نیست. او از عموزادههای آقای ادیب مرحوم و از خاندان اخوان ثالث است که چراغ این عطاری موروثی را روشن نگه داشته و شغل قدیمی خاندانش را ادامه میدهد. اگرچه حالوهوای دکان عطاری اخوان ثالث به محافل شعر و ادبی که با خواندن اشعار حماسی ادیب مرحوم خراسانی رونق میگیرند، هیچ شباهتی ندارد، وجود نام خانوادگی آقای شاعر بر تابلوی سردر عطاری آن را به محلی خاص و نوستالژیک برای علاقهمندان شعر و ادب تبدیل کرده است. این روزها هم به لطف شبکههای اجتماعی، عطاری اخوان ثالث بیشتر محبوب و مشهور شده است.
یک عطارزاده نامدار
روی دیوار عطاری و کنار قفسههای لبریز از بطریهای عرق کاسنی و بیدمشک قابهای عکسی به چشم میخورد که در تصویر چهره مردان جاافتاده داخل قابها میتوان رد و نشانهای پررنگی از چشمهای نافذ و پیشانی بلند شاعر نامدار خاندان اخوان ثالث پیدا کرد. در این قابها تصاویر پدر و 2عموی عطار آقای شاعر جا خوش کردهاند که نام خانوادگیشان هم از همین رابطه برادرانه آنها نشأت گرفته است. آقامهدی که حالا عطاری موروثی را اداره میکند، پسر یکی از عموهای شاعر مرحوم است و همنامی او با عموزاده پرآوازهاش هم علاوه بر آنکه از ارادت خاندانش به ائمه حکایت میکند، تلاش آنها برای زنده نگهداشتن نام و نشان شاعر مرحومشان را نشان میدهد. آقامهدی که از نوجوانی با عطر و رایحه گیاهان دارویی دمخور بوده و عمری را به کسب تجربه در صنف عطاران گذرانده، فقط شمایل مهدیخان هنرمند شعرگو در واپسین سالهای عمرش را بهخاطر دارد. او به همشهری میگوید: «وقتی من نوجوان بودم، پسرعمویم در تهران زندگی میکرد و ما کمتر او را میدیدیم، اما همان زمان هم که در این عطاری زیردست پدر و عموهایم شاگردی میکردم، هر کس که برای خرید داروی گیاهی به عطاری میآمد، در مورد پسرعموی شاعرم از ما پرسوجو میکرد و احوال او را میپرسید.»
مهدیخان مرحوم هم مانند بسیاری از جوانان خاندان اخوان ثالث که در آن دوره از صنف عطاران سر در آوردند، برای ادامهدادن شغل پدریاش تلاش میکند، ولی جاذبه و جادوی دنیای کلمات به او مجال نمیدهد که در این حرفه تاب بیاورد: «مهدی در اوایل جوانیاش مدتی به این شغل مشغول بود و اطراف حرم دکان عطاری داشت، ولی وقتی دیپلم گرفت و برای آموزگاری به تهران رفت، این شغل را هم رها کرد. بعدها هم در عالم هنر و ادبیات غرق شد و دیگر هیچوقت سراغ عطاری نرفت.»

میراثدار شایسته اخوان ثالثها
آقامهدی عطارباشی با شعر و شاعری میانهای ندارد، اما این بیت از شعر میراث را که عموزادهاش درباره خاندانش و شغل آنها سروده وقت و بیوقت زمزمه میکند: «باز او ماند و سه پستان و گل زوفا / باز او ماند و سکنگور و سیهدانه / و آن به آیین حجره زارانی / کانچه بینی در کتاب تحفه هندی / هر یکی خوابیده او را در یکی خانه» حالا که سالها از مرگ آقای شاعر گذشته، کمتر پیش میآید که گذر شاعران و علاقهمندان شعرسرایی و شعرخوانی به عطاری آقا مهدی بیفتد، اما یکی از شیفتگان آقای شاعر که به دیدن عموزاده عطار او میآید، خیلی زود از دنیای ادبیات منظوم فاصله میگیرد و به شغل عطاری علاقهمند میشود: «روز اول که این بنده خدا به عطاری آمد، میگفت به شعر و شاعری و اشعار عموزاده مرحومم علاقه زیادی دارد و برای مرور خاطرات او به اینجا آمده، ولی مدتی بعد شنیدیم که او شعر و ادبیات را کنار گذاشته و دکان عطاری باز کرده است.»
تاجری که عطار شد

عطارباشیشدن پدر آقای شاعر که به «آق علی» شهرت داشته، حکایتی شنیدنی دارد: «عمویم در دوران جوانی از یزد به روسیه تزاری مهاجرت کرد و با تجارت در سواحل جیحون و شهرهای سمرقند و بخارا و چهارجوی، سرمایهای به هم زد. او با این سرمایه به شهر دوشنبه تاجیکستان رفتوآمد میکرد و در این کشورها به تجارت چای مشغول بود، اما پس از انقلاب بلشویکی تمام اموالش را مصادره کردند و عمویم دست خالی به مشهد آمد.» پررونقبودن بازار داروهای گیاهی باعث میشود آقعلی مدتی را به مطالعه در طب سنتی و داروهای گیاهی بگذراند و به کمک 2برادرش عباس و علیاصغر دکان عطاری باز کند. آقای تاجر ورشکسته در عطاری سررشته پیدا میکند و این بیت شعری که مهدی بعدها برای پدر میسراید، از این تبحر حکایت میکند: «بابای من که بود، یکی عطار/ هرگز نبست نسخه امحا را/ هرگز نکشت، تا که مرا یادست/ مرغِ هوا و ماهی دریا را...»
ازدواج آقعلی و تولد فرزند شاعرش هم بعد از سرآمدشدنش در بین عطاران اتفاق میافتد: «همسر عموی من اهل مشهد بود و خدا 2فرزند دختر و 2پسر به آنها بخشید که مهدی یکی از آنها بود.» آقعلی در میان تاجران روسی و تاجیکی به نام «علیاُف» شناخته میشد، اما بعد از بازگشت به وطن شناسنامه او و برادرانش با نام خانوادگی «اخوان ثالث» صادر شده است. به همان اندازهای که مهدیخان در هنر و ادبیات اسم و آوازه بلند کرده، پدرش آقعلی هم در صنف عطاران نام و نشاندار بوده و این خوشنامی و شهرت نیکش باعث شده بعد از مرگ آقعلی هم برادرش که عباس نام داشته و پدر همسر مهدیخان شاعر بوده، عطاری را با نام «آقعلی دوم» اداره کند. حالا آقامهدی عطارباشی که فرزند آقعلی دوم و پسرعموی شاعر است و چراغ این میراث پدری را روشن نگه داشته، در میان همصنفانش به نام «آقعلی سوم» شهرت دارد.