آن روزها شهر قصه داشت
خاطرهبازی با جواد انصافی؛ از اتوبوسهای زنگولهدار تا نامگذاری محلههای شهر
ثریا روزبهانی | خبرنگار
جواد انصافی که سالهای سال است با نقش «عبدلی» و زنده نگهداشتن هنر سیاهبازی، مهمان خانههای مردم است، اینبار نه در قامت یک چهره نمایشی، بلکه با همان صمیمیت همیشگی و در نقش شاهد عینی، خاطرات بیش از 70 دهه گذشته تهران را پیش رویمان ورق میزند. او از روزگاری میگوید که شمیران ییلاقی دستنخورده با عطر جالیز و خوشههای گندم بود، اتوبوسهای محله اختیاریه با بوقهای عجیب و بلیتهای برنجی، مسافران را جابهجا میکردند و مرز میان خانهها بوتههای شمشاد و گل سرخ بود.
جواد انصافی وقتی از گذشتههای دور شمال تهران صحبت میکند، کلماتش بوی روستا و صفای ییلاق میدهد: «من متولد سلطنتآباد، همین خیابان پاسداران امروزی، هستم. سلطنتآباد از چهارراه دولت تا میدان نوبنیاد امتداد داشت. ما در خانههای سازمانی قورخانه و تسلیحات ارتش زندگی میکردیم، چون پدرم افزارمند و سراستاد بخش نورد گرم مهماتسازی بود؛ اصطلاحی که آن روزها به کارمندان فنی تسلیحات میگفتند. اما از همه اینها جالبتر، سبک زندگی آن سالها بود. خانههای سازمانی در باغی بسیار بزرگ بنا شده بودند و هیچ دیواری بین خانهها وجود نداشت. مرز میان حیاط ما و همسایه، فقط ردیفی از گلکاری و بوتههای سرسبز شمشاد بود و گل سرخ. چند میدانگاه عمومی داشتیم که عصرها پاتوق بچههای محله بود و من آنها را سرگرم میکردم. پدر و مادرها هم که دیده بودند من خوب بلدم بچههایشان را سرگرم کنم، خوششان آمد و مرا مأمور ساکتکردن آنها کردند تا خیالشان از آنها راحت شود. برای بچهها قصه میگفتم تا آرام سرجایشان بنشینند؛ داستانهایی که اگر قرار بود برای بار دوم تعریفشان کنم، حتما با بار اول یکی نمیشد، چون آنها را از خودم میبافتم و تخیلی بودند، بیآنکه خبر داشته باشم این پاتوقهای خاکی نخستین صحنه تئاتر زندگی مناند.»
کاخ قاجاری؛ محل محاکمه مصدق
پشت نام خیابانها و کوچهپسکوچههای این محدوده جغرافیایی، قصهها و رازهایی است که جز ساکنان اولیه این محله، افراد دیگری از آن خبر ندارند؛ اسمهایی مثل چهارراه دلبخواه، چهارراه قنات یا اصلا خود همین سلطنتآباد. به قول جواد انصافی، اغلب فکر میکنند چون نام این محله سلطنتآباد بود یعنی سلطنت آن را آباد کرده، اما انصافی با روایتی شنیدنی پرده از راز نام این محله برمیدارد و میگوید: «برخی گمان میکنند نام محله سلطنتآباد به دربار برمیگردد، درحالیکه ریشه در باغها و عمارت بانویی به نام سلطنتخانم در دوره قاجار دارد. سلطنتخانم بود که صاحب ملک و املاک بود و نامش بر این محله ماندگار شد. در محوطه تسلیحات، تا چندی پیش بقایای کاخ سلطنتآباد و عمارت قدیمی با تالار آینهکاری پابرجا بود. پدرم برایم تعریف میکرد که دکتر مصدق را بعد از بازداشت به این کاخ آوردند و در این اتاق محبوس کردند. آن اتاق، بخشی از همان کاخهای قدیمی سلطنتآباد بود که امروز تنها بقایای آن را میتوان دید. بعدها وقتی به بخش نورد گرم یا همان مهماتسازی در داخل همین محوطه تسلیحات رفتم، کورههای بزرگی را دیدم که برنج، مس و سرب را ذوب و زیر غلتکهای سنگین به ورقهای عظیم تبدیل میکردند. ورقهایی که برای ساخت گلوله و خمپاره بهکار میرفت. درباره نامگذاری چهارراه قنات هم بگویم که قنات قدیمی و پرآبی آنجا بود که رانندههای عبوری برای رفع تشنگی یا خنککردن رادیاتور ماشینشان از آن استفاده میکردند. از سر چهارراه قنات، تپههای قیطریه دیده میشد. سکوت کوهستان به قدری بود که وقتی پدرم از بالای تپه سرازیر میشد و زیر لب آواز میخواند، صدایش از دور به خانه میرسید. محلههایی مثل چیذر، رستمآباد، ده بوعلی، حسینآباد و لوزان اصلا بافت شهری نداشتند. سراسر جالیز و صیفیکاری بود. تابستانها سر جالیز میرفتیم و خودمان خیار و گوجهفرنگی تازه چیدهشده میخریدیم.»
اتوبوسهای رئوف
پیش از شرکت واحد اتوبوسرانی، خطوط محلی با اتوبوسهای شخصی مسافران را جابهجا میکردند. انصافی میگوید: «حملونقل دست سرمایهداران و معتمدان بومی بود. در اختیاریه اتوبوسهایی متعلق به شخصی به نام رئوف کار میکرد. بلیتها کاغذی نبود، ژتونهای برنجی مدوری بود که وسطش سوراخ داشت و رویش کلمه رئوف ضرب شده بود. دوزار میدادیم و چندتا از این ژتونها میخریدیم. راننده یا شاگرد، میلهای شبیه میخ جلوی داشبورد داشت و هرکس سوار میشد، ژتون را داخل آن میانداخت. جالب اینجاست که این اتوبوسها بهجای بوقهای ناهنجار امروزی، زنگوله داشتند. مسیر ما از اختیاریه شروع میشد، از پیچ شمیران میگذشت و درنهایت به میدان مخبرالدوله میرسید.»