حراج تاریخ در بازار سیاه

 راحله عبدالحسینی| روزنامه‌نگار

حفاری غیـرمجـاز در محوطه‌های باستانی فقط به غارت چند شیء تاریخی و فروش آنها در بازار عتیقه محدود نمی‌شود. با هر گودالی که در دل یک محوطه تاریخی حفر می‌شود، بخشی از اطلاعات مربوط به زندگی، رفتار و تمدن مردمان گذشته برای همیشه از بین می‌رود. کامیار عبدی، باستان‌شناس و عضو هیأت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی در گفت‌وگوی ویژه با تلویزیون همشهری درباره لزوم اصلاح قانون و برخورد جدی با شبکه‌های فعال در این حوزه صحبت کرد.

حفاری‌های غیرمجاز دقیقاً چه اطلاعات باستان‌شناختی جبران‌ناپذیری را نابود می‌کنند؟ 
این اشیا روزگاری در بیرون از خاک قرار داشتند و مردم از آنها استفاده می‌کردند. برای ما باستان‌شناسان اهمیت دارد که بدانیم این اشیا زمانی که در معرض دید مردم بودند، چگونه کنار یکدیگر قرار می‌گرفتند و مردم چه چیدمانی را براساس آنها ایجاد می‌کردند. این موضوع می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره رفتار مردم در گذشته در اختیار ما قرار دهد. حفاری‌های قاچاق تمام شبکه ارتباطی میان اشیای تاریخی را از بین می‌برد.

به‌نظر شما چه کسانی پشت حفاری‌های غیرمجاز هستند؟ 
احتمالا بسیاری از این افراد مردم عادی هستند که با این تصور واهی به‌سراغ حفاری می‌روند که در جایی چیزی قیمتی پیدا می‌کنند، آن را به یک عتیقه‌فروش می‌فروشند و پولی به‌دست می‌آورند. آنچه من تا امروز دیده‌ام، نشان می‌دهد که با افراد ناآگاهی مواجهیم که با این کار، تاریخ و فرهنگ کشورمان را می‌فروشند و از بین می‌برند.

آیا خسارت‌هایی که برای حفاری غیرمجاز درنظر گرفته می‌شود، با میزان تخریبی که به محوطه‌های باستانی وارد می‌کند تناسب دارد؟ 
اصلاً قابل مقایسه نیست. وقتی یک تپه یا محوطه باستانی را به هوای پیداکردن اشیای عتیقه متلاشی می‌کنند و با روش‌های کاملاً غیرحرفه‌ای آثار را از بستر و نهشت تاریخی‌شان بیرون می‌کشند، خسارتی وارد می‌کنید که نمی‌توان آن را با یک جریمه مالی مقایسه کرد. این کار مثل این است که یک نفر را بکشید و بعد بگویید حالا دیه‌اش را می‌پردازیم. افرادی دستگاه فلزیاب می‌فروشند، وعده می‌دهند که برای شما نقشه‌خوانی و نقطه‌زنی می‌کنیم و محل گنج را نشان می‌دهیم. برخی هم با خرافات وارد ماجرا می‌شوند؛ مثلاً می‌گویند در آن محل جن، اژدها یا وکیل وجود دارد و ما می‌توانیم آنها را خنثی کنیم تا شما با خیال راحت حفاری کنید! 

چرا قانونگذار نباید برای چنین جرمی مجازات سنگینی درنظر بگیرد؟ 
سؤال من هم همین است، چرا کسی را که یک محوطه باستانی را نابود کرده است، پس از یک هفته نگهداری آزاد می‌کند؟ اگر برای این جرائم احکام سنگین زندان درنظر گرفته شود، مطمئن باشید که میزان حفاری‌های غیرمجاز در کشور به‌شدت کاهش پیدا می‌کند.

در کنار نظارت بر فضای مجازی، آیا افزایش نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی در محوطه‌های تاریخی هم می‌تواند در کاهش حفاری‌های غیرمجاز مؤثر باشد؟ 
می‌تواند کمک کند، اما کمترین تأثیر را دارد. گاهی یک نفر با یک موتورسیکلت مسئول حفاظت از محوطه‌ای بزرگ با وسعت چندصد کیلومترمربع است. چنین فردی نمی‌تواند تمام این منطقه را به‌صورت دائمی و مستمر گشتزنی کند.