نگاه
پایان نوسازی‌های تک‌پلاکی در شهر
پروانه بهرام‌نژاد؛ دبیر شهری
سال‌هاست که در ادبیات مدیریت شهری تهران واژه «نوسازی» در ذهن بسیاری از شهروندان با تخریب یک‌ساختمان فرسوده و احداث بنایی جدید معنی می‌شود؛ رویکردی که اگرچه در مقطعی توانست نوسازی کالبدی را پیش ببرد، اما درنهایت نتوانست پاسخگوی نیازهای پیچیده سکونت و کیفیت زندگی در محله‌های این کلانشهر باشد. حالا سازمان نوسازی شهر تهران با تعریف پروژه «محلات الگو» سعی دارد این رویکرد را از مداخله‌های پراکنده در سطح پلاک به سمت بازآفرینی یکپارچه در مقیاس محله سوق دهد. علی‌اصغر کمالی‌زاده، مدیرعامل سازمان نوسازی شهر تهران با بیان اینکه این تغییر رویکرد یک ضرورت برای احیای کیفیت زندگی در پایتخت است، جزئیات بازآفرینی با محوریت محله را تشریح می‌کند.
۲۲ محله الگو در نقشه راه نوسازی پایتخت
نوسازی در الگوی جدید دیگر صرفاً به ساخت یک مجتمع مسکونی محدود نمی‌شود. در این مدل، نوسازی یک زنجیره به‌هم‌پیوسته است؛ زنجیره‌ای که از شناخت مسئله شروع می‌شود و با تأمین زمین، آزادسازی اراضی، جلب مشارکت ذی‌نفعان، تأمین مسکن قابل استطاعت و درنهایت فراهم‌آوری خدمات پشتیبان سکونت تکمیل می‌شود. سازمان نوسازی شهر تهران با شناسایی ۲۲محله الگو، ۱۸۸پروژه بلوک‌محور و ۲۵پروژه تأمین مسکن تلاش دارد نقشی فراتر از یک‌نهاد صرفاً برنامه‌ریز ایفا کند؛ نقشی که می‌توان آن را «راهبری و تسهیلگری» میان دستگاه‌های دولتی، مالکان، سرمایه‌گذاران و مدیریت شهری تعریف کرد.
۳۱ هکتار زمین سپه‌شهر در خدمت سرانه‌های خدماتی
یکی از نقاط قوت مدل‌های ارائه‌شده در طرح‌های محله الگو استفاده هوشمندانه از اراضی بزرگ‌مقیاس به‌عنوان «محرک توسعه» است. به‌عنوان مثال، در طرح بازآفرینی «شمیران‌نو» در منطقه۴ اراضی متعلق به اتوبوسرانی و بخشی از پادگان کوهک، نه به‌عنوان عرصه‌هایی برای تراکم‌فروشی بلکه به‌عنوان ابزاری برای تأمین مسکن معوض و فضاهای خدماتی جهت ساماندهی بافت ریزدانه محله درنظر گرفته شده‌اند. این نگاه، زمین را از یک‌کالای ساختمانی به سرمایه‌ای برای بازتوزیع خدمات شهری تبدیل می‌کند. همین رویکرد در طرح «اراضی سپه‌شهر» نیز دیده می‌شود؛ جایی که با مصوبه کمیسیون ماده۵ بیش از نیمی از ۳۱هکتار مساحت پروژه به سرانه‌های خدماتی اختصاص یافته تا کمبودهای انباشته این پهنه از پایتخت جبران شود.
تبدیل کوره‌های آجرپزی به کانون خدمات
در طرح‌های محلات الگو، مسکن «قابل استطاعت» جایگاه ویژه‌ای دارد. پروژه کوره‌های آجرپزی در منطقه۱۹ با وسعتی بالغ بر ۷۳۴هکتار نمونه‌ای از ظرفیت‌های نهفته شهر است که می‌تواند ضمن تأمین مسکن به کانون‌های خدماتی و ورزشی برای شهروندان جنوب تهران بدل شود. در منطقه۲۰ هم طرح «اراضی باغ قوام» با هدف ساخت ۴۰۰واحد مسکونی در پی خلق یک‌محیط مسکونی درون‌گرا با الگوی نوین است. در تمامی این پروژه‌ها مسکن تنها «محصول» نیست، بلکه ابزاری برای ساماندهی سکونت ساکنانی است که در بافت‌های ناکارآمد گرفتار شده‌اند.
حل موانع ثبتی و ملکی
هرچند طراحی‌های شهرسازی روی کاغذ جذاب هستند، اما تجربه‌های تلخ گذشته نشان داده است که بزرگ‌ترین مانع بازآفرینی در تهران «مسائل ثبتی و مالکیتی» است. طرح‌های محله الگو سعی دارند با ورود به حوزه‌هایی مانند تسهیلگری در تجمیع پلاک‌ها در بافت ارزشمند «کن» یا رفع موانع حقوقی در محلات دیگر عملاً گره‌های اجرایی را باز کنند.
۲ پهنه طبیعی اوین و کن با الگوی حفاظت از باغات
نکته قابل تأمل در این الگو پرهیز از نسخه‌ای واحد برای تمام تهران است. در محله‌های دارای هویت تاریخی یا ارزشمند مانند «اوین-درکه» یا بافت روستایی «کن» رویکرد نوسازی به سمت «حفاظت از منابع طبیعی، باغات و هویت بومی» تغییر جهت می‌دهد. در اینجا بازآفرینی نه به‌معنای ساخت‌وساز انبوه بلکه به‌معنای ارتقای کیفیت زیست در تعامل با طبیعت است.
۲۲ محله الگو در مناطق مختلف پایتخت به‌عنوان نقشه راه بازآفرینی شهری شناسایی شده است
۱۸۸ محدوده مداخله بلوک‌محور در دستورکار سازمان نوسازی برای خروج از بافت‌های ناکارآمد قرار دارد
۲۵ پروژه تأمین مسکن قابل استطاعت با هدف تسهیل نوسازی و جابه‌جایی ساکنان درنظر گرفته شده است
