نگاه
کتاب؛ حافظه‌ای فراتر از عمر انسان
مرجان آقبلاغی ؛ روزنامه‌نگار
اگر روزی همه کسانی که گذشته‌ای را به یاد دارند از میان بروند، چه چیزی خاطره آن روزها را زنده نگه می‌دارد؟ گاهی پاسخ، کتابی است که سال‌ها پیش نوشته شده؛ کتابی که تجربه‌ها، رنج‌ها، شادی‌ها و اندیشه‌های انسان‌ها را از مرز زمان عبور می‌دهد و به نسل‌هایی می‌رساند که هرگز آنان را ندیده‌اند.
کتاب فقط مجموعه‌ای از کلمات و روایت‌ها نیست؛ یکی از مهم‌ترین ابزارهای حفظ حافظه فردی و جمعی است. انسان با نوشتن، تجربه‌های شخصی خود را از محدودیت ذهن و عمر رها می‌کند و به آنها فرصتی برای ماندگاری می‌دهد. خاطرات خانوادگی، زندگی‌نامه‌ها، نامه‌ها و روایت‌های شخصی، دریچه‌ای به جهان کسانی می‌گشایند که پیش از ما زیسته‌اند. خواننده در این صفحات، گاه خود را در تجربه دیگری بازمی‌شناسد و گاه درمی‌یابد که زندگی‌اش بخشی از داستانی بزرگ‌تر است.
نقش کتاب در حافظه جمعی، از این هم فراتر می‌رود. تاریخ ملت‌ها، روایت جنگ‌ها و مهاجرت‌ها، آداب و رسوم و تحولات اجتماعی، از طریق نوشته‌ها به نسل‌های بعد منتقل می‌شوند. برنامه «حافظه جهان» یونسکو نیز با تأکید بر حفاظت از میراث مستند بشریت، بر اهمیت حفظ اسناد و مجموعه‌های کتابخانه‌ای برای شناخت گذشته و غنی‌کردن زندگی امروز تأکید دارد.
پژوهش‌های حوزه حافظه نیز نشان می‌دهند که خاطرات فردی و حافظه جمعی از یکدیگر جدا نیستند؛ آنچه جامعه از گذشته روایت می‌کند، بر چگونگی به‌یادآوردن تجربه‌های شخصی و شکل‌گیری هویت افراد اثر می‌گذارد.
کتاب‌ها البته گذشته را صرفا ثبت نمی‌کنند؛ آن را در معرض پرسش و بازاندیشی نیز قرار می‌دهند. گاهی یک روایت فراموش‌شده، صدایی خاموش را به تاریخ بازمی‌گرداند و گاهی خواندن خاطرات دیگران، نگاه ما را به‌خودمان تغییر می‌دهد.کتاب، پلی میان آن چیزی است که بوده‌ایم و آن چیزی که هستیم؛ حافظه‌ای که به انسان امکان می‌دهد گذشته را بشناسد، هویت خود را بازسازی کند و تجربه‌هایش را به آینده بسپارد.
منبع: یونسکو؛ WIREs Cognitive Science (2023).
در همینه زمینه :
