‌داستان‌خواندن ما را مهربان‌تر می‌کند؟

مرجان آقبلاغی

چرا گاهی برای غم شخصیت یک‌رمان اشک می‌ریزیم، از خوشحالی‌اش لبخند می‌زنیم و حتی پس از بستن کتاب ساعت‌ها به سرنوشت او فکر می‌کنیم؟ شاید پاسخ در یکی از شگفت‌انگیزترین توانایی‌های ادبیات نهفته باشد: اینکه ما را به زندگی آدم‌هایی ببرد که هرگز ندیده‌ایم و تجربه‌هایی را پیش چشم‌مان بگذارد که شاید در دنیای واقعی هیچ‌گاه با آنها روبه‌رو نشویم.‌خواندن داستان فرصتی برای قدم‌گذاشتن در دنیای ذهن و احساس دیگران است.
وقتی رمانی می‌خوانیم، ممکن است با شخصیت مهاجری همراه شویم که خانه‌اش را از دست داده، نوجوانی را بشناسیم که از سوی دیگران درک نمی‌شود یا رنج انسانی را ببینیم که تصمیم‌هایش با ارزش‌ها و باورهای ما تفاوت دارد. در چنین موقعیت‌هایی خواننده تنها ناظر ماجرا نیست؛ او تلاش می‌کند انگیزه‌ها، ترس‌ها و امیدهای شخصیت‌ها را بفهمد. همین تلاش می‌تواند به درک بهتر آدم‌هایی کمک کند که در زندگی روزمره با آنها مواجه می‌شویم.
این موضوع فقط یک برداشت شاعرانه از کتاب‌خواندن نیست و در پژوهش‌های روان‌شناختی نیز بررسی شده است. دیوید کید و امانوئل کاستانو در پژوهشی که سال۲۰۱۳ در مجله علمی «ساینس» منتشر کردند، گزارش دادند که خواندن برخی آثار ادبی می‌تواند عملکرد افراد را در آزمون‌های سنجش توانایی درک حالات ذهنی دیگران‌ که با مفهوم «نظریه ذهن» شناخته می‌شود، بهبود دهد. البته پژوهش‌های بعدی نتایج یکسانی نداشته‌اند و نمی‌توان گفت هر داستانی الزاما همدلی را افزایش می‌دهد.‌در پژوهشی دیگر، ماتیس بال و مارتین فلتکامپ در سال۲۰۱۳ نشان دادند که تأثیر داستان بر همدلی ممکن است به میزان غرق‌شدن عاطفی خواننده در روایت وابسته باشد. 
به بیان ساده، صرف خواندن کلمات کافی نیست؛ ارتباط ذهنی و عاطفی ما با داستان نیز اهمیت دارد.‌‌داستان‌ها به ما یادآوری می‌کنند که پشت هر چهره جهانی از تجربه‌ها و احساسات وجود دارد. کتاب لزوماً ما را انسان بهتری نمی‌کند، اما می‌تواند پیش از قضاوت، لحظه‌ای مکث‌کردن را به ما بیاموزد؛ مکثی برای شنیدن، فهمیدن و دیدن جهان از زاویه‌ای دیگر. گاهی همین مکث، نخستین قدم به‌سوی همدلی است.
منابع:
1.‌Kidd & Castano، مجله Science، 2013.
2.‌Bal & Veltkamp، مجله PLOS ONE، 2013.
3.‌Wimmer و همکاران، مجله Journal of Experimental Psychology: General، 2024.