گزارش
قلب تپنده شهر ما
روایت رسول نجفیان از میدان توپخانه
زهرا بلندی | روزنامه‌نگار
میدان توپخانه (میدان امام خمینی(ره) فعلی) با همه تغییرات و بازسازی‌ها، هنوز هم بخش‌هایی تماشایی از تاریخ پایتخت را در خود نگه داشته است. اینجا قلب تپنده تهران قدیم است که بسیاری از نهادهای حکومتی، بانک‌ها، موزه‌ها و روایت‌های شفاهی در آن شکل گرفته و نسل‌های مختلف این شهر از کنارشان عبور کرده‌اند. در چهارمین برنامه از سلسله محله‌گردی‌های همشهری محله با رسول نجفیان، هنرمند، پژوهشگر فرهنگ تهران و روایتگر محله‌های قدیم، قدم در این میدان گذاشته‌ایم تا برایمان از تاریخچه و ماجراهای آن بگوید.
ورودی رسمی تهران قدیم
درست وسط میدان توپخانه که می‌ایستیم انگار پرده زمان پایین می‌افتد. داستان نامگذاری این میدان با ساخت‌وسازهای پیاپی، تغییرات شهری، نقش نظامی این محدوده و تاریخ تهران گره خورده است. توپخانه محل استقرار محافظان دروازه و سربازخانه‌های اطراف بود و مهم‌ترین دلیل نام آن، ساختار دفاعی‌اش بود. نجفیان با بیان اینکه این میدان در زمان ناصرالدین‌شاه احداث شده است، می‌گوید: «خیابان باب‌همایون روزگاری ورودی رسمی شهر بود و استقبال از مهمانان دولتی در همین مسیر انجام و حتی اعلانات عمومی نیز در همین محل اطلاع‌رسانی می‌شد. بانک تجارت که امروزه در ضلع شرقی میدان به جای بانک شاهی نشسته است یکی از بناهای مهم این میدان بود. اینجا نخستین بانکی بود که حکومت وقت می‌خواست به‌عنوان نماد اقتصاد و بانکداری دوران رضاخانی بسازد، بنابراین باید یکی از بهترین ساختمان‌های میدان توپخانه از آب درمی‌آمد. ساختمان بانک شاهی ابتدا توسط میرزا قهرمان امین لشکر، از درباریان ناصرالدین شاه قاجار و داماد مظفرالدین شاه، به‌عنوان قصری مجلل در سال 1267شمسی احداث شد و چون نتوانست پول کامل ساخت عمارت را پرداخت کند ناچار به فروش آن شد. بعدها نخستین بانک ایران با عنوان بانک شاهی و پس از آن بانک بازرگانی ایران در آنجا ساخته شد.»
محل اعدام قاتلان معروف
میدان توپخانه تهران تا سال‌های پایانی دهه 1340با معماری خارق‌العاده ساختمان تلگرافخانه یکی از جاذبه‌های چشم‌نواز و در ردیف میدان‌های تاریخی پایتخت، به‌ویژه برای مسافران و گردشگران داخلی و خارجی بود. نجفیان با اشاره به اینکه این بنا زیباترین بنای میدان بود و بخشی از ارتباطات ایران از همانجا رد می‌شد، می‌گوید: «بنای ساختمان تلگرافخانه حوالی سال‌های 48و 49تخریب و همان زمان ساختمان فعلی مخابرات به جای آن ساخته شد.» ساختمان آجری و زیبا در ضلع شمالی میدان که آخرین مراحل ساخت را سال گذشته (1404) پشت سر گذاشت و افتتاح شد، بنایی است که روزگاری به‌عنوان بلدیه با همین شکل در این بخش از پایتخت وجود داشت و بار دیگر احیا شد. نجفیان در این‌باره چنین توضیح می‌دهد: «ساختمان بلدیه، به‌خصوص سردر آن، چندین بار تغییر شکل داد تا اینکه براساس برخی منابع، سال 1347تخریب شد و جای آن فضای سبز ایجاد کردند. مدتی هم به پایانه اتوبوسرانی شرکت واحد تبدیل شد تا اینکه فروردین سال 1394عملیات ساخت دوباره ساختمان بلدیه با همان شکل و نما در قالب طرح ساماندهی میدان امام خمینی(ره) به تصویب رسید.»
در ادامه به محل فعلی ایستگاه متروی امام خمینی(ره) می‌رسیم؛ جایی که نجفیان به یاد «ساختمان نظمیه» می‌افتد و می‌گوید: «اینجا محل اعدام مجرمان سرشناسی مثل اصغرقاتل بود؛ جایی که امروز یک ایستگاه مترو است.»
به ضلع شمال‌غربی میدان که می‌رسیم، ساختمان موزه و نمایشگاه آثار علی‌اکبر صنعتی خودنمایی می‌کند. نجفیان لحظه‌ای مکث می‌کند و با لبخند می‌گوید: «درون این موزه رد زندگی مردم کوچه و بازار دیده می‌شود؛ مجسمه‌هایی از نادرشاه، اسب او، مردمان فقیر یا شاد و چهره‌های فراموش‌شده تهران در آن وجود دارد. منزل ما کمی بالاتر از اینجا بود و پدرم مرا مرتب به این موزه می‌آورد.»
در همینه زمینه :