گزارش
عرض حال از بازار ارز
روایت 2کارشناس از ریشه‌های نوسان ارز؛ ازتأثیر قاچاق تا اختلاف بر سر قیمت‌گذاری بازار
بهزاد رنجبر | روزنامه‌نگار
مسعود توکلی و موسی شهبازی در میزگرد اقتصادی همشهری ریشه‌های نوسان ارز را در کنار تحریم و محدودیت‌های خارجی، در ساختار نفتی اقتصاد، وابستگی قیمت‌ها به نرخ ارز، قاچاق، اختلاف نرخ‌های رسمی و آزاد و شبکه تراستی‌ها بررسی کردند. بازار ارز ایران در سال‌های اخیر فقط تحت‌تأثیر یک عامل دچار جهش و نوسان نشده است. بخشی از مسئله به ساختار اقتصاد نفتی و وابستگی درآمدهای ارزی به صادرات نفت بازمی‌گردد، بخشی به محدودیت‌های ناشی از تحریم و جنگ و بخشی دیگر به سازوکارهای داخلی بازار، از قاچاق و اختلاف نرخ‌های رسمی و آزاد گرفته تا شبکه‌های واسطه‌ای و تصمیم‌هایی که سال‌ها به تأخیر افتاده‌اند.این تصویر در میزگرد اقتصادی همشهری با حضور مسعود توکلی، معاون اسبق مرکز مبادله ارز و طلا و موسی شهبازی، دبیر اسبق کمیسیون اقتصادی دولت ترسیم شد. 2کارشناس درباره راه‌حل اختلاف‌نظر داشتند؛ توکلی بر تعیین قیمت توسط بازار تأکید کرد و شهبازی در شرایط تحریم و جنگ، مدیریت و کنترل بازار را ضروری دانست، اما هردو در یک نقطه اشتراک داشتند: ادامه بلاتکلیفی و به‌تعویق‌انداختن تصمیم‌های مهم، خود به بخشی از بحران تبدیل شده است.
قاچاق ۲۰میلیارد دلاری، بلای جان اقتصاد
یکی از مهم‌ترین بخش‌های میزگرد به ابعاد قاچاق و اثر آن بر بازار ارز اختصاص داشت.مسعود توکلی با استناد به برآوردهایی که در سال‌های گذشته در کمیسیون اقتصادی دولت مطرح شده بود، گفت: «مجموع قاچاق ورودی و خروجی حدود ۲۰میلیارد دلار برآورد شده است»؛ رقمی که به‌گفته او شامل حدود ۵/۵میلیارد دلار قاچاق سوخت به خارج و حدود ۱۴ تا ۱۵میلیارد دلار قاچاق کالا به داخل کشور است.توکلی تأکید داشت که چنین حجمی از قاچاق، در مقایسه با حجم تجارت خارجی کشور، رقم بزرگی است و خود به یک منبع تقاضای ارزی تبدیل می‌شود.او برای توضیح این موضوع از تعبیر شیر باز بازار ارز استفاده کرد؛ به این معنا که تا زمانی که کانال‌های اصلی ورود و خروج غیررسمی ارز و کالا باز هستند، سیاستگذار نمی‌تواند صرفا با مداخلات قیمتی بازار را مدیریت کند.توکلی درباره قاچاق سوخت نیز به تجربه مناطق مرزی اشاره کرد و گفت:« در برخی شهرهای مرزی حتی قیمت روزانه بنزین و گازوئیل قاچاق تعیین و اعلام می‌شود.» از نگاه او، قاچاق سوخت فقط به‌معنای خروج یک کالا از کشور نیست، بلکه پیامدهایی مانند اتلاف منابع، فشار بر بودجه، ایجاد رانت، فساد و شکل‌گیری شبکه‌های غیررسمی را نیز به‌دنبال دارد.
تراستی‌ها؛ حلقه خطرناک زنجیره ارزی
موضوع دیگری که در این میزگرد به‌طور مفصل مطرح شد، نقش تراستی‌ها در جابه‌جایی ارز بود.توکلی با اشاره به ساختارهای انتقال ارز در دوران تحریم، پرسید چرا برخی تراستی‌ها به اندازه‌ای قدرتمند شده‌اند که می‌توانند بر زمان ورود ارز به کشور اثر بگذارند. او به نقل از مباحثی که در دولت چهاردهم مطرح شده، از مواردی سخن گفت که در آنها یک‌تراستی پول را برای چند‌ماه در اختیار نگه داشته و سپس پرداخت کرده است؛ درحالی‌که انتظار می‌رفته وجوه طبق تعهدات، در زمان مقرر منتقل شود.او این وضعیت را با صادرکننده عادی مقایسه کرد که باید در چارچوب رسمی مرکز مبادله، میزان صادرات و تعهدات ارزی خود را شفاف اعلام کند.
امارات، چین و مسئله تنوع شرکای ارزی
شهبازی‌به یک ضعف مهم اشاره کرد: تمرکز بخشی از مبادلات ارزی در مسیرهایی که در شرایط تحریمی می‌توانند به نقاط شکننده تبدیل شوند.او از امارات به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مسیرهای تسویه ارزی نام برد و معتقد بود ایران باید شبکه شرکای ارزی و اقتصادی خود را متنوع کند تا فشار بر یک کشور یا یک مسیر، کل جریان تجارت خارجی را مختل نکند.
نقطه اشتراک 2روایت
درنهایت میزگرد به این جمع‌بندی رسید که مسئله ارز را نمی‌توان تنها با افزایش یا کاهش عرضه دلار توضیح داد.اقتصاد نفتی، وابستگی بخشی از قیمت‌ها به ارز، قاچاق چندمیلیارد دلاری، فاصله نرخ رسمی و آزاد، آربیتراژ، شبکه‌های انتقال ارز در دوران تحریم، شوک‌های سیاسی و امنیتی و انتظارات فعالان اقتصادی همگی در شکل‌گیری نوسان‌های ارزی نقش دارند.تفاوت نگاه 2کارشناس در نسخه سیاستی بود. توکلی بر این باور است که قیمت باید در بازار کشف شود و فاصله‌های مصنوعی میان نرخ‌ها حذف شود؛ شهبازی اما با توجه به شرایط جنگی و تحریمی، مدیریت بازار و کنترل هدفمند ارز را برای مقطع فعلی ضروری می‌داند.اما هردو در یک نکته به یکدیگر نزدیک شدند: تصمیم‌های دشوار را نمی‌توان برای همیشه به تعویق انداخت.توکلی در پایان میزگرد گفت: «مسئله اقتصاد ایران فقط کمبود ارز یا تحریم نیست؛ مسئله این است که کشور در برخی حوزه‌های مهم، سال‌ها میان چند انتخاب باقی مانده و تصمیم نهایی نگرفته است.» از نگاه او، حتی یک تصمیم نادرست را می‌توان در ادامه اصلاح کرد، اما ادامه بی‌تصمیمی، خود به یک بحران تبدیل می‌شود.
در همینه زمینه :
اینفوگرافیک