گزارش
راه تازه دورزدن تحریم باز شد
ایجاد مسیر جدید برای فروش نفت و تأمین کالا با دیپلماسی فعال منطقهای
علیرضا احمدی | روزنامهنگار
واشنگتن در حالی نمایش تازه ضدایرانی خود را با محوریت «شدیدترین جنگ اقتصادی تاریخ» روی پرده برده که تجربه چند دهه گذشته نشان داده فشار حداکثری اقتصادی نهتنها نتوانسته تهران را از مسیر خود خارج کند، بلکه روزنههای نوینی پیش روی جمهوری اسلامی گشوده است.با اینکه کاخ سفید با فضاسازیهای اغراقآمیز و البته مسبوق به سابقه درباره آمادهسازی یکی از گستردهترین بستههای تحریمی علیه ایران میکوشد جو تبلیغاتی ویژهای در مورد اقدامهای ضدایرانی خود ایجاد کند واقعیت این است که ترامپ عملا در حال حرکت در مسیری است که درنهایت واشنگتن را در برابر مجموعهای از قدرتهای اقتصادی مستقل قرار میدهد.در شرایطی که دولت آمریکا برای پیشبرد «عملیات تمامعیار اقتصادی» (ECONOMIC D-DAY) حساب ویژهای روی کور کردن مسیرهای مبادلاتی و انرژی ایران، ازجمله در پکن و منطقه خلیجفارس باز کرده، اما ظرفیتهای چندگانه تهران برای عبور از سد تحریمهای حداکثری حتی تحلیلگران آمریکایی و غربی را نیز از نتیجهبخش بودن تلاشهای ضدایرانی کاخ سفید ناامید کرده است. ایران طی سالهای گذشته و با توجه به حجم گسترده تحریمها، گامهای موفقی در راستای ایجاد شبکهای چندلایه از شرکای تجاری، مسیرهای ترانزیتی و سازوکارهای مالی و... برداشته که دست تهران را برای هماوردی با واشنگتن در «جنگ اقتصادی» پر کرده است.
هدف اصلی: چین
گزاره: کاخ سفید برای پیشبرد موفقیتآمیز «جنگ اقتصادی» علیه ایران، روی بازداشتن چین از همکاریهای اقتصادی با ایران حساب ویژهای باز کرده است.
ابزار: تهدید به «انزوای بینالمللی» و «تحریم» ازجمله تهدیدهای ترامپ علیه کشورهای همکاریکننده با ایران بوده که کارشناسان معتقدند بهویژه چین را هدف گرفته است.
راهبرد: پس از سفر اردیبهشتماه گذشته رئیسجمهور آمریکا به پکن، دونالد ترامپ در مقاطع مختلف و به بهانههای گوناگون، تلاش کرده اینگونه القا کند که موفق شده چین را از تهران دور نگه دارد، ادعایی که تحلیلگران غربی و آمریکایی نیز آن را باور نکردهاند.
واکنش چین: پس از اعلام آغاز جنگ اقتصادی علیه ایران، پکن در چند نوبت بر مخالفت با چنین راهبردی و همچنین عدم همراهی با سیاستهای ضدایرانی ترامپ تأکید کرده است. پس از درخواست تازه اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا برای همراهی چین با سیاستهای ضدایرانی کاخ سفید، لین جیان، سخنگوی وزارت امور خارجه چین روز دوشنبه در تازهترین موضعگیری خود در این زمینه به نکات مهمی اشاره کرد:
تحریم و اعمال فشار کمکی به حل مسائل نمیکند.
رویکرد واشنگتن تنها سبب تشدید تنشها خواهد شد.
این راهبرد در راستای منافع هیچیک از طرفها نیست.
پکن از همه طرفها میخواهد خویشتنداری و عقلانیت خود را حفظ کنند و از اقداماتی که میتواند منجر به آسیب زدن به روند توسعه اقتصاد جهانی و بیثباتی مالی شود خودداری کنند.
پکن برای حفاظت از حقوق و منافع مشروع خود، اقدامهای ضروری را اتخاذ خواهد کرد.
انگیزههای چین برای عدم همراهی با آمریکا:
تجارت انرژی: در 2دهه گذشته، بازار نفت ایران بهتدریج از غرب فاصله گرفته و چین به مهمترین مقصد صادرات نفت ایران تبدیل شده است. پس از ماجرای ونزوئلا، از دست دادن یکی از اصلیترین تأمینکنندگان نفت پالایشگاههای چین گزینه قابل پذیرش پکن نخواهد بود.
ساختار پیچیده تجارت: تجارت ایران و چین در طول سالهای گذشته به سمت ساختارهای متنوعتری حرکت کرده است. نتیجه این فرایند ایجاد شبکهای چندلایه است که وابستگی مستقیم معاملات به مؤسسات مالی بزرگ و تحت نظارت آمریکا را کاهش میدهد.
نقشه راه اقتصادی چین: ادامه همکاری پکن با تهران صرفا مربوط به نیاز چین به نفت نیست. چین در حال گسترش مناسبات اقتصادی و راهبردی خود در غرب آسیاست و ایران در این محاسبات جایگاه ویژهای دارد.
اهمیت جغرافیایی ایران: ژئوپلتیک ایران برای چین از اهمیت ویژهای برخوردار است. ایران میتواند در مسیرهای مرتبط با ابتکار کمربند و جاده، کریدورهای حملونقل و اتصال چین به بازارهای غرب آسیا و اروپا نقش ایفا کند.
تجربه ونزوئلا، عاملی مهم در محاسبات پکن: تجربه ونزوئلا مطلوبیت توسعه مناسبات تجاری با ایران را برای چین افزایش داده است. اکنون پکن بیش از گذشته انگیزه دارد روابط خود را با تهران به خرید نفت محدود نکند و آن را در قالب یک رابطه بلندمدت اقتصادی و ژئوپلیتیک دنبال کند.
ناوگان سایه؛ چالش اساسی آمریکا
گزاره: یکی از اساسیترین چالشهای پیش روی واشنگتن در زمینه مهار مناسبات نفتی تهران و پکن وجود «ناوگان سایه» است.
تعریف: شبکهای از کشتیها و شرکتهای مرتبط با حمل نفت ایران که طی سالهای اخیر ازسوی آمریکا هدف تحریم قرار گرفتهاند. این ناوگان از شهرت زیادی در میان رسانهها و تحلیلگران بینالمللی برخوردار است.
عملیات ویژه ناوگان سایه:
تغییر مالکیت
تغییر مشخصات کشتیها
استفاده از شرکتهای پوششی
تغییر مداوم روشهای متنوع حملونقل
رعایت اصول پنهانکاری در محمولهها
شبکه پیچیده شرکای اقتصادی تهران
گزاره: تجربه تحریمهای گسترده علیه ایران طی دهههای اخیر ایجاد شبکهای پیچیده از شرکای اقتصادی در منطقه را به یکی از نقاط قوت تهران تبدیل کرده است.
سیاست واشنگتن: هدف قرار دادن لایههای مختلف همکار با ایران در منطقه و بهویژه در میان کشورهای حاشیه خلیجفارس
نکته ویژه: با اینکه برخی کشورهای منطقه در ظاهر با برخی اقدامها بر محدودسازی مراودات اقتصادی با ایران تأکید کردهاند، اما ارزیابیهای میدانی از استمرار جریان مالی ایران در منطقه حکایت دارد.
نشانهها
ادامه جریان تبادلات مالی ناوگان سایه در برخی شهرهای منطقه
استمرار بخش عمده تراکنشها از طریق شرکتهای پوششی
ادامه فعالیت صرافیها و بانکهای کوچک در راستای تبادلات مالی ایران
ادامه فعالیت کشتیهای دارای مالکیت مبهم
استمرار فعالیتهای بسیاری از شرکتهای دارای تابعیت چندگانه
ناکامی ساختارهای نظارتی واشنگتن در ردیابی کامل شبکه چندلایه مبادلات مالی ایران در منطقه
چرا تجارتنکردن با ایران تبعات دارد؟
کشورها بهخوبی میدانند که اجرای سختگیرانه خواستههای واشنگتن و بهتبع آن ازدستدادن ایران بهعنوان یکی از مهمترین شرکای تجاری این تبعات را در پی دارد:
کاهش جایگاهشان بهعنوان مراکز مهم تجاری منطقه
کاهش سرمایهگذاری خارجی
مخدوشکردن اعتماد شرکتهای بینالمللی نسبت به ثبات قوانین این کشورها
نقطهضعف جنگ تحریمی آمریکا
هرچه تجارت ایران بیشتر به سمت چین، روسیه، کشورهای همسایه و مسیرهای مستقل آسیایی حرکت کند، اعمال فشار اقتصادی علیه تهران پیچیدهتر میشود.
آمریکا برای کاهش صادرات نفت ایران، ناچار است نهتنها تولیدکننده، بلکه خریداران، بانکها، شرکتهای حملونقل و واسطههای مرتبط با این تجارت را نیز هدف قرار دهد.
تحریم هرچه گستردهتر شود، دامنه بازیگرانی که باید برای اجرای آن تحت فشار قرار گیرند نیز بزرگتر خواهد شد و این یعنی یک تناقض بزرگ و چالش اساسی برای واشنگتن برای رویارویی با طیف گستردهای از کشورها
کریدورهای محوری
کریدور شمال– جنوب: این کریدور زمینهساز کاهش زمان و هزینه حملونقل کالا از هند و خلیجفارس به روسیه و اروپا از مسیر ایران خواهد شد.
کریدور شرق– غرب: هدف اصلی این کریدور اتصال چین و آسیای مرکزی به خلیجفارس یا اروپا از مسیر ایران است.
ابتکار کمربند و جاده چین: این کریدور نقشی اساسی در اتصال شرق آسیا به اروپا دارد و ایران در نقطه کانونی آن قرار گرفته است.
کریدور ارس: این کریدور میتواند بخشی از گذرگاه عظیم شرق به غرب یا همان «کریدور میانی» باشد که از روسیه و چین آغاز شده و با عبور از کشورهای آسیای میانه، قفقاز، ایران و ترکیه به اروپای شرقی برود و تا انگلیس امتداد داشته باشد.
کریدور چابهار: کریدور هند- افغانستان- ایران– آسیای مرکزی با محوریت بندر چابهار از مهمترین طرحهای ترانزیتی ایران است.
کریدور اسلامآباد- تهران-استانبول: این کریدور از مسیر ایران علاوه بر رونق تجارت در منطقه، به توسعه زیرساختهای حملونقلی در این مسیر میانجامد و اهمیت اقتصادی ویژهای برای این 3کشور دارد.
برگ برنده در جنگ اقتصادی
گزاره: طی سالهای اخیر نقشآفرینی ایران در تحولات کریدوری بینالمللی افزایش یافته و به یکی از مؤلفهها در خنثیسازی فشار حداکثری واشنگتن تبدیل شده است.
نکته ویژه: ترانزیت تنها در مسیر کریدوری شمال– جنوب، با رسیدن به ظرفیت ۳۰میلیون تنی میتواند سالانه چیزی در حدود ۲۰میلیارد دلار درآمد ارزی نصیب ایران کند.
موقعیت خاص: ایران هم به خلیجفارس، دریای عمان و اقیانوس هند دسترسی دارد و هم از شمال به دریای خزر و کشورهای قفقاز و آسیای میانه متصل است.
مزیت راهبردی: موقعیت جغرافیایی و دسترسی به آبراهههای بینالمللی ظرفیتهای ویژهای برای تبدیل ایران به هاب ترانزیتی منطقه به وجود آورده است.
خطر گسترش دامنه تنشها
گزاره: خطر تعمیق تنشهای اقتصادی– سیاسی با قدرتهای مستقل و غیرغربی یکی از مهمترین چالشهای پیش روی آمریکا در مواجهه با ایران در جنگ اقتصادی است.
هدف آمریکا: کور کردن روزنههای همکاری اقتصادی ایران در منطقه و جهان با تهدید همکاریکنندگان با تهران
بیخ گوش آمریکا تعاملات اقتصادی داریم
سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه خطاب به آمریکا :
اگر در عرصه نظامی پیروز میشدید، لازم نبود جنگ اقتصادی را آغاز کنید.
مگر جنگ اقتصادی تازگی دارد؟ ۴۷سال است جنگ اقتصادی میکنید و همه ارکان اقتصادی ما را تحریم کردهاید.
کار فعلی دشمن فقط ادراکسازی و ایجاد باور برای مردم است.
بارها اعلام کردهایم که برای هر اقدام خصمانه دشمن سناریو داریم.
ما برای دفع آثار سوء جنگ اقتصادی دشمن سناریو داریم و بهراحتی ارتباط اقتصادی با کشورها برقرار میکنیم؛ هیچ نگرانیای در زمینه اقتصادی نیست.
بیخ گوش آمریکا تعاملات اقتصادی داریم، آمریکا را دور میزنیم و نتیجهاش را در آینده نزدیک خواهید دید.
آمریکا اکنون شکست خورده است. اگر شکست نمیخورد، عقبنشینی و اعلام جنگ اقتصادی نمیکرد، چون این چیز جدیدی نیست.
ایران، آماده جنگ اقتصادی
یکی دیگر از چالشهای پیش روی کاخ سفید در پیشبرد راهبردهای جنگ اقتصادی علیه ایران راهبردهای تهران برای مقابله با دشمن در زمینه اقتصادی است، موضوعی که در جریان نشست خبری روز دوشنبه اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نمودهایی از آن مطرح شد.
ظرفیتهای متنوع ایران: جمهوری اسلامی از همه ظرفیتهای چندجانبه خود برای مقابله با تحریمهای غربی- آمریکایی استفاده میکند.
آمادگی برای جنگ اقتصادی: تهران پیشبینیهای لازم را برای مقابله با تحریمهای آمریکایی انجام داده و آزموده را آزمودن خطاست.
مخالفت گسترده با رویکرد آمریکا: بسیاری از کشورها در گفتوگوهای دوجانبه با ایران رویکرد اقتصادی آمریکا را محکوم میکنند. همه نگرانند این رفتار واشنگتن سبب به هم ریختن همه قواعد مرتبط با تجارت بینالمللی شود.
ناکامی در جنگ روانی: ارقام ادعایی ازسوی طرف آمریکایی درباره تردد و عبور نفت از تنگه هرمز جنگ رسانهای و روانی است.
واقعیت میدانی
چین خریدار عمده نفت ایران است.
ترکیه با ایران در حال تجارت است.
عراق از ایران گاز میخرد.
هند بهدنبال مسیر چابهار است.
روسیه از کریدور شمال– جنوب استفاده میکند.
ایران از اعضای مهم سازمانهای تأثیرگذاری مانند بریکس، شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیاست.
تجارت مرزی یک مزیت مهم برای کشورهای همسایه ایران بهحساب میآید.
نتیجه
حرکت کاخ سفید در مسیر تبدیل موضوع ایران به یک نزاع گستردهتر با اقتصادهای غیرغربی، پیامدهای دنبالهداری برای آمریکا و محور غربی بهدنبال خواهد داشت.
تحریم ایران بهمعنای درگیر شدن با شبکهای از قدرتهای اقتصادی مستقل و اوراسیایی است و بهسادگی قابل رفع و رجوع نیست.
