‌معمای بنزین و خودرو

علی مروی؛  کارشناس اقتصادی

پرسش «آیا بنزین در ایران ارزان است؟» بنزین کالای نهایی نیست بلکه کالای واسطه‌ای است که در کنار خودرو، درنهایت خدمتی به نام جابه‌جایی ایجاد می‌کند.‌ بنابراین پرسش دقیق‌تر این است که آیا هزینه جابه‌جایی شخصی در ایران، نسبت به سایر کشورها ارزان است یا خیر و این هزینه چه سهمی از درآمد شهروندان را به‌ خود اختصاص می‌دهد؟‌در یک مدل ساده، هزینه جابه‌جایی شخصی شامل 4جزء قیمت خودرو، هزینه نگهداری و استهلاک، پرداخت‌های قانونی و هزینه سوخت است. با فرض پیمایش سالانه ۲۰‌هزار کیلومتر و قیمت متوسط 5/1‌میلیارد تومان برای خودرو، هزینه قیمت خودرو حدود ۷۵‌هزار تومان به ازای هر‌کیلومتر، هزینه نگهداری و استهلاک حدود ۷۳۰۰‌تومان و پرداخت‌های قانونی حدود ۱۳۲۵‌تومان برآورد می‌شود. با مصرف متوسط ۹‌لیتر در هر ۱۰۰کیلومتر و لحاظ سهمیه‌های موجود، هزینه بنزین نیز حدود ۲۶۴‌تومان به ازای هر کیلومتر است. در مجموع، هزینه جابه‌جایی شخصی حدود ۸۳۹۰۰‌تومان به ازای هر کیلومتر یا با فرض دلار ۱۶۰‌هزار تومانی، حدود ۵۲‌سنت است.‌در مقابل، برای خودرویی با ارزش حدود ۱۰‌هزار دلار در سایر کشورها، با فرض پیمایش مشابه و مصرف ۶‌لیتر در هر ۱۰۰کیلومتر، هزینه جابه‌جایی حدود ۵۸سنت به ازای هر کیلومتر برآورد می‌شود. بنابراین، با وجود تفاوت چشمگیر قیمت بنزین، جابه‌جایی شخصی در ایران لزوما بسیار ارزان‌تر از سایر کشورها نیست؛ حتی با افزایش قیمت خودرو، این معادله به زیان مصرف‌کننده ایرانی تغییر می‌کند. براساس این مدل، خودروهای کمتر از ۲‌میلیارد تومان هزینه جابه‌جایی پایین‌تری نسبت به نمونه مورد مقایسه خارجی دارند، اما برای خودروهای گران‌تر از ۲میلیارد تومان، هزینه جابه‌جایی از سطح مشابه خارجی نیز فراتر می‌رود.‌از سوی دیگر، مقایسه هزینه جابه‌جایی با درآمد سرانه تصویر مهم‌تری ارائه می‌کند. درآمد سرانه پایین‌تر در ایران باعث می‌شود حتی همین هزینه به‌ظاهر مشابه، فشار بسیار بیشتری بر خانوار ایرانی وارد کند. در نتیجه مسئله اصلی فقط قیمت بنزین نیست بلکه قیمت بالای خودرو و هزینه کلی جابه‌جایی در مقایسه با قدرت خرید مردم است.‌بر این اساس، افزایش قیمت بنزین راه‌حل ساده و کم‌هزینه‌ای برای کاهش مصرف نیست‌ بلکه در شرایط اقتصادی موجود می‌تواند فشار مضاعفی بر خانوارها وارد کند. از سوی دیگر، مصرف بالای بنزین علاوه بر آلودگی هوا، هزینه مالی قابل‌توجهی ‌به دولت تحمیل می‌کند، بنابراین راه‌حل پایدار باید از مسیر بهبود حمل‌ونقل عمومی، کاهش قیمت خودرو و نزدیک‌کردن قیمت و کیفیت خودروهای داخلی به استانداردهای جهانی دنبال شود.