اشتباه مرگبار یک ورزشکار در مارگزیدگی

مریم سرخوش | روزنامه‌نگار 

 مرگ تلخ نایب‌رئیس بانوان انجمن کراس‌فیت ایران بر اثر مارگزیدگی در کوه‌های لواسان بار دیگر خطری را یادآوری کرد که هر سال در فصل‌های گرم، طبیعت‌گردان، کوهنوردان و کشاورزان را تهدید می‌کند. اگرچه مرگ ناشی از مارگزیدگی در ایران چندان شایع نیست، اما این حادثه پرسش‌های مهمی را مطرح کرده: چه عواملی پس از گزش مار می‌تواند جان فرد را به خطر بیندازد و اگر کسی در چنین شرایطی قرار گرفت، برای نجات خود چه اقداماتی باید انجام دهد؟ فرزاد زندیه، متخصص طب اورژانس، فلوشیپ سم‌شناسی بالینی و عضو هیأت علمی بیمارستان لقمان حکیم در گفت‌وگو با همشهری با طرح چند نکته مهم تأکید می‌کند که رعایت چند اقدام ساده و پرهیز از باورهای نادرست می‌تواند مرز میان نجات و مرگ ناشی از مارگزیدگی باشد.

احتمال مارگزیدگی حتی در تهران 
زندیه می‌گوید: مارگزیدگی بیشتر در فصل‌های بهار و تابستان رخ می‌دهد، زیرا مارها در فصل سرما به خواب زمستانی می‌روند. برخلاف تصور بسیاری از مردم که مار را نه شکار، بلکه شکارچی انسان‌ می‌بینند، این موجود معمولا زمانی نیش می‌زند که احساس خطر کند یا راه فراری برای خود نبیند.  این متخصص با بیان اینکه شایع‌ترین مارهای سمی ایران از خانواده افعی هستند و گونه‌هایی از کبرا نیز در شرق کشور و خراسان زندگی می‌کنند ادامه می‌دهد: حتی در اطراف و داخل شهر تهران هم مار سمی داریم. این خزندگان گاهی همراه با قطارها یا بسته‌های حمل بار به مناطق مختلف منتقل می‌شوند. یکی از مناطقی که در شهر تهران احتمال گزش مار وجود دارد خیابان گمرک است. علاوه بر این در کن، سولقان، شهریار و مناطق دارای زمین‌های کشاورزی هم در فصل‌های گرم احتمال مارگزیدگی وجود دارد. همین حالا هم ما بیمار مارگزیده در بیمارستان لقمان داریم.

ساده‌ترین راه پیشگیری
به‌ گفته عضو هیأت علمی بیمارستان لقمان، مهم‌ترین راه پیشگیری پوشیدن لباس مناسب هنگام حضور در طبیعت است: لباس‌های بلند، شلوار ضخیم و کفش مناسب احتمال ورود سم به بدن را کاهش می‌دهد. دندان بسیاری از مارها قدرت زیادی ندارد و اگر فرد شلوار ضخیمی مانند جین پوشیده باشد، احتمال نفوذ کامل دندان و تزریق سم کمتر می‌شود. اما نکته مهمی که این سم‌شناس در مواجهه با مارها به آن اشاره می‌کند این است که این خزندگان معمولا حضور انسان را در محل زیستشان زودتر حس می‌کنند و انسان‌ها دیرتر متوجه می‌شوند. اما در نهایت زمانی که با مارها مواجه می‌شوید، هرگز حرکات ناگهانی یا تهاجمی انجام ندهید، چون مارها می‌توانند تا حدود 2برابر طول بدن خود جهش کنند. بهترین کار این است که با حفظ آرامش، آهسته از محل فاصله بگیرید و هیچ اقدامی برای مواجهه با آنها انجام ندهید.

4 اقدام حیاتی بعد از مارگزیدگی 
به ‌گفته زندیه، اگر فرد دچار مارگزیدگی شد، باید چند اقدام مهم را بدون اتلاف وقت انجام دهد:
   ابتدا از محل حادثه دور شود، زیرا مار معمولا دوباره به همان محل برمی‌گردد و احتمال مارگزیدگی دوباره وجود دارد.
   اندام گزیده‌شده را تا حد امکان بی‌حرکت نگه دارد، زیرا حرکت باعث انتشار سریع‌تر سم در بدن می‌شود. درصورت امکان با دو تکه چوب و یک پارچه اندام را به‌صورت موقت آتل‌بندی کند که حرکت نداشته باشد.
   محل گزش را فقط با آب و صابون شست‌وشو دهید.
   در سریع‌ترین زمان ممکن خود را به نزدیک‌ترین مرکز درمانی برساند.

این اشتباه‌ها را هرگز انجام ندهید
زندیه درباره باورهای نادرست هم هشدار می‌دهد و می‌گوید: خراش دادن محل گزش، مکیدن زخم برای خارج کردن سم یا تلاش برای بیرون کشیدن سم هیچ پایه علمی ندارد و حتی می‌تواند آسیب را بیشتر کند. بستن تورنیکه(بستن 10تا 20سانتی‌متر بالاتر از محل گزش‌) فقط زمانی توصیه می‌شود که فرد آموزش دیده باشد. اگر این کار اشتباه انجام شود و جریان خون شریانی قطع شود، ممکن است آسیب اندام از خود مارگزیدگی هم بیشتر شود. او یکی دیگر از اشتباه‌های رایج را تلاش برای پیدا کردن یا کشتن مار پس از حادثه عنوان می‌کند و می‌گوید: برخی افراد دوباره به محل گزش برمی‌گردند تا مار را بگیرند یا بکشند، درحالی‌که این کار فقط خطر گزش مجدد را افزایش می‌دهد. برای درمان، نیازی به شناسایی نوع مار نیست. پادزهر مورد استفاده در کشور که در مؤسسه سرم‌سازی رازی تولید می‌شود، برای درمان مارگزیدگی‌های سمی کاربرد دارد و در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی قابل دسترس یا به‌سرعت قابل تأمین است.

زمان طلایی را از دست ندهید
این متخصص به این نکته اشاره می‌کند که از شرایط مارگزیدگی نایب‌رئیس بانوان انجمن کراس‌فیت ایران که متأسفانه منجر به از دست رفتن جان او شده خبر ندارد، اما مسئله مهمی که مردم باید بدانند این است که سم بسیاری از مارهای سمی ایران، به‌ویژه افعی‌ها برای اثرگذاری به زمان نیاز دارد و معمولا در دقایق نخست، فرصت کافی برای رسیدن به مراکز درمانی وجود دارد. به ‌گفته زندیه، در اغلب موارد طی ۳۰دقیقه تا یک ساعت نخست، با رعایت اصول اولیه و رساندن سریع مصدوم به مرکز درمانی امکان نجات فرد بسیار بالاست.