جهان به سمت پایان انحصار دلار

سینا احدیان | روزنامه‌نگار

سلطه دلار بر نظام پولی جهان همچنان پابرجاست اما کاهش سهم این ارز در ذخایر بانک‌های مرکزی، گسترش تجارت با ارزهای محلی، افزایش خرید طلا و توسعه پول‌های دیجیتال نشانه‌هایی از شکل‌گیری نظم پولی جدید است. داود منظور، رئیس سازمان برنامه و بودجه دولت سیزدهم، معتقد است ایران باید این تحول را فرصتی برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌های مالی بداند، هرچند تأکید می‌کند که دلارزدایی بدون اصلاحات داخلی راه‌حل نهایی نخواهد بود.

آیا واقعا می‌توان گفت سلطه دلار بر اقتصاد جهان رو به پایان است؟
هنوز نمی‌توان از پایان سلطه دلار سخن گفت اما نشانه‌های روشنی از کاهش تدریجی انحصار آن دیده می‌شود. دلار همچنان مهم‌ترین ارز ذخیره جهان، ارز اصلی تجارت بین‌الملل و مبنای قیمت‌گذاری نفت و بسیاری از کالاهای اساسی است اما اقتصاد جهانی به سمت یک نظم پولی متنوع‌تر و چندقطبی حرکت می‌کند.
مهم‌ترین نشانه‌ تضعیف دلار چیست؟
آمارهای صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد سهم دلار از ذخایر ارزی بانک‌های مرکزی جهان از بیش از ۷۰ درصد در ابتدای قرن حاضر به حدود ۵۶.۳ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. البته این به‌معنای از‌دست رفتن جایگاه دلار نیست اما روندی است که نشان می‌دهد انحصار گذشته در حال کاهش است.
با وجود این کاهش چرا دلار همچنان ارز غالب جهان است؟
قدرت دلار فقط به اقتصاد آمریکا محدود نیست. عمق بازارهای مالی، نقدشوندگی اوراق خزانه، آزادی جابه‌جایی سرمایه، قدرت نظام بانکی و اعتماد به نهادهای آمریکایی مجموعه‌ای از مزیت‌های شبکه‌ای را برای دلار ایجاد کرده‌اند. به همین دلیل در بازار جهانی ارز، دلار همچنان در حدود ۸۹ درصد معاملات حضور دارد.
بنابراین نباید انتظار داشت دلار به سرعت جایگاه خود را از دست بدهد؟
دقیقا همینطور است. کاهش سهم دلار یک روند تدریجی است و نباید آن را با فروپاشی جایگاه این ارز اشتباه گرفت اما همین روند تدریجی برای کشورهایی مانند ایران فرصت ایجاد می‌کند تا وابستگی خود را کاهش دهند.
چرا  بانک‌های مرکزی جهان خرید طلا را افزایش داده‌اند؟
بانک‌های مرکزی به‌طور متوسط سالانه حدود هزار تن طلا خریداری کرده‌اند. این اقدام واکنشی به تورم، افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی، تحریم‌های مالی و نگرانی درباره توقیف دارایی‌های ارزی است. 
این موضوع برای ایران چه اهمیتی دارد؟
ایران تجربه توقیف بخشی از دارایی‌های ارزی خود را داشته است. به همین دلیل افزایش سهم طلا در ذخایر کشور اقدامی منطقی برای کاهش ریسک و افزایش امنیت دارایی‌های خارجی محسوب می‌شود.
استفاده از ارزهای ملی در تجارت دوجانبه تا چه اندازه می‌تواند جایگزین دلار شود؟
کشورهایی مانند چین و روسیه استفاده از یوان و روبل را گسترش داده‌اند، هند در برخی مبادلات از روپیه استفاده می‌کند و اعضای بریکس درباره سازوکارهای پرداخت مستقل گفت‌وگو می‌کنند. ایران نیز از طریق پیمان‌های پولی، تهاتر و استفاده از ارزهای محلی در همین مسیر حرکت کرده است اما باید میان افزایش استفاده از ارزهای ملی و ایجاد یک ارز مشترک تفاوت قائل شد.
نقش پول‌های دیجیتال بانک‌های مرکزی را در آینده نظام پولی جهان چگونه ارزیابی می‌کنید؟
امروز بیش از ۹۰ درصد بانک‌های مرکزی دنیا در حال مطالعه یا آزمایش پول دیجیتال هستند. ایران نیز پروژه ریال دیجیتال را آغاز کرده است. این فناوری‌ها می‌توانند هزینه و زمان پرداخت‌های بین‌المللی را کاهش دهند اما به تنهایی نمی‌توانند جایگزین یک ارز ذخیره جهانی شوند.
آیا این فناوری‌ها می‌توانند به ایران در دور زدن محدودیت‌های مالی کمک کنند؟
می‌توانند بخشی از مشکلات را کاهش دهند، به‌ویژه در شرایطی که دسترسی ایران به نظام سوئیفت محدود است اما موفقیت آنها منوط به ثبات اقتصاد داخلی و همکاری فنی با شرکای تجاری خواهد بود.
 بزرگ‌ترین تهدید برای آینده دلار چیست؟ 
مهم‌ترین تهدید برای دلار از درون اقتصاد آمریکا ناشی می‌شود. افزایش بدهی عمومی، کسری بودجه، فشار بر استقلال فدرال‌رزرو و استفاده گسترده از دلار به‌عنوان ابزار تحریم می‌تواند به‌تدریج اعتماد جهانی به دارایی‌های آمریکایی را کاهش دهد.
این شرایط چه پیامی برای سیاستگذاران اقتصادی ایران دارد؟
ایران باید فرض را بر این بگذارد که دسترسی آسان به دلار همچنان با محدودیت همراه خواهد بود، بنابراین باید مسیرهای پرداخت، ارزهای تسویه، شرکای تجاری و ذخایر خارجی خود را متنوع کند و از پیمان‌های پولی، تجارت با ارزهای محلی، تهاتر و فناوری‌های نوین پرداخت بهره بگیرد.