هرمز فقط یک تنگه نیست

فاطمه عسکری‌نیا | روزنامه‌نگار

گاهی یک اسم بیشتر از هزار تحلیل حرف برای گفتن دارد. این روزها کافی است چند دقیقه در شبکه‌های اجتماعی بچرخید. هنوز صفحه را باز نکرده‌اید که نام «تنگه هرمز» دوباره جلوی چشمتان ظاهر می‌شود؛ یکی تصویری از آب‌های نیلگون خلیج‌فارس منتشر کرده، دیگری نقشه قدیمی ایران را، آن یکی از خاطره سفرش به قشم نوشته و کاربر دیگری فقط یک جمله کوتاه به اشتراک گذاشته است؛ «هرمز فقط یک تنگه نیست.»

جغرافیای هویت در هرمز
در ظاهر، ماجرا درباره یک گذرگاه مهم دریایی است؛ همان مسیری که سال‌هاست نامش با نفت، کشتی و تجارت جهانی گره خورده است اما اگر چند دقیقه بیشتر میان پست‌های کاربران بمانی، متوجه می‌شوی روایت مردم متوجه منظر دیگری است. کمتر کسی از نفت می‌گوید؛ بیشتر از ایران، جنوب، خلیج‌فارس، مرز و تعلق حرف می‌زنند. انگار این بار هرمز قبل از آنکه یک مسئله سیاسی باشد بهانه‌ای شده تا مردم دوباره از جغرافیای هویت بنویسند. شاید همین تفاوت است که این موج را از خیلی از ترندهای دیگر جدا می‌کند. در میان هزاران پست منتشرشده، کاربران عکس ساحل هرمز، لنج‌های جنوبی، غروب بندرعباس، جزیره هرمز و حتی کتاب‌های جغرافیای دوران مدرسه را کنار هم گذاشته‌اند. برای خیلی‌ها هرمز نه با اخبار، بلکه با همان نقشه‌ای شناخته می‌شود که سال‌ها پیش معلم جغرافیا روی تخته کشیده بود.
عجیب نیست. بعضی نام‌ها از روی نقشه بلند و وارد زندگی مردم می‌شوند. دماوند فقط یک قله نیست، اروند فقط یک رودخانه نیست و خلیج‌فارس فقط یک پهنه آبی نیست. هرمز هم سال‌هاست از یک موقعیت جغرافیایی عبور کرده و به بخشی از حافظه جمعی ایرانی‌ها تبدیل شده است.

هرمز؛ نماد هویتی ایرانیان
حسین مهدوی، جامعه‌شناس در گفت‌وگو با خبرنگار همشهری می‌گوید: «تنگه هرمز برای ایرانیان فقط یک گذرگاه دریایی نیست؛ یک نماد هویتی است. در جامعه‌شناسی، برخی مکان‌ها به مرور زمان از کارکرد جغرافیایی خود فراتر می‌روند و به بخشی از حافظه جمعی یک ملت تبدیل می‌شوند. همانطور که دماوند، خلیج‌فارس یا اروند برای ایرانیان صرفا یک نقطه روی نقشه نیستند هرمز نیز به نمادی از تمامیت سرزمینی، امنیت و احساس تعلق ملی تبدیل شده است. به همین دلیل، هر زمان نام هرمز در فضای عمومی مطرح می‌شود واکنش مردم فقط سیاسی یا اقتصادی نیست، بلکه احساسی، فرهنگی و هویتی است.» به‌گفته او همین ویژگی هرمز باعث شده امروز در شبکه‌های اجتماعی کاربران بیش از آنکه درباره نفت یا تجارت صحبت کنند، از ایران، وطن، خاطره جنوب، غرور ملی و تعلق به سرزمین بنویسند. این واکنش‌ها نشان می‌دهد هرمز در ذهن ایرانیان به یک «سرمایه نمادین» تبدیل شده است؛ نمادی که افراد حتی بدون تجربه مستقیم زندگی در جنوب، خود را نسبت به آن صاحب حق و مسئول می‌دانند. چنین مکان‌هایی بخشی از هویت ملی را بازتولید و در بزنگاه‌های تاریخی، احساس همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کنند.

دفاع از هرمز با هر زبان
در میان این موج فقط احساسات جدی دیده نمی‌شود؛ زبان طنز هم مثل همیشه حضور پررنگی دارد. کاربران با ساختن میم‌ها، تصاویر خلاقانه و شوخی‌های روز نشان داده‌اند حتی وقتی موضوعی حساس در صدر خبرها قرار می‌گیرد، زندگی در فضای مجازی متوقف نمی‌شود. همین طنزها در کنار عکس‌ها و روایت‌های شخصی تصویری واقعی‌تر از جامعه امروز ایران می‌سازند؛ جامعه‌ای که هم نگران می‌شود، هم شوخی می‌کند و هم در بزنگاه‌ها دوباره دور نمادهای مشترکش جمع می‌شود. نکته جالب‌تر اینجاست که بسیاری از کسانی که امروز درباره تنگه هرمز می‌نویسند، نه دریانوردند، نه ساکن جنوب و نه کارشناس مسائل راهبردی؛ فقط احساس می‌کنند درباره آن حق حرف زدن دارند؛ درست همانطور که درباره پرچم، زبان فارسی یا نام خلیج‌فارس نظر می‌دهند. این حس مالکیت همان چیزی است که یک نقطه روی نقشه را به بخشی از هویت ملی تبدیل می‌کند.

نبض احساسات مردم در شبکه‌های مجازی
شبکه‌های اجتماعی این روزها فقط محل انتشار خبر نیست؛ جایی است که می‌شود نبض احساسات مردم را دید. هر هشتگ فقط یک کلمه نیست؛ گاهی پنجره‌ای است به آنچه در ذهن و دل جامعه می‌گذرد. موج «هرمز» هم از همین جنس است؛ موجی که نشان می‌دهد هنوز بعضی نام‌ها می‌توانند میلیون‌ها نفر را با همه تفاوت سلیقه و نگاه دور یک مفهوم مشترک جمع کنند. شاید به همین دلیل است که این روزها تنگه هرمز بیشتر از آنکه محل عبور کشتی‌ها باشد، محل عبور خاطره‌ها، حس تعلق و روایت‌های مردم شده است؛ جایی که هر کس با یک عکس، یک جمله یا یک خاطره سهم خودش را از ایران روایت می‌کند. برای همین است که هرمز برای خیلی از ایرانی‌ها فقط یک تنگه نیست.