گزارش
نسخه برجام را غربگراها، اینبار برای تنگههرمز پیچیدهاند
باز هم «بدیم بره؟!»
رهبرانقلاب: تنگههرمز و خلیجفارس فراتر از یک پهنه آبی که بخشی از هویت و تمدنماست
محمدمهدی اسکندری | روزنامهنگار
در شرایطی که طی روزهای اخیر برخی از شهرهای ایران، بهویژه در خطوط ساحلی جنوب کشور، درگیر حملات سنگین آمریکا با هدف تضعیف توان راهبردی ایران در تنگههرمز هستند، عدهای همچنان با نادیده گرفتن واقعیتهای میدانی و ژئوپلیتیک موجود، بر کنار گذاشتن این ظرفیت حیاتی اصرار دارند. چنین رویکردهایی در قبال یکی از مهمترین اهرمهای قدرت ایران، در حالی است که تجربه سالهای اخیر نشان داده تنگههرمز نهتنها یک گذرگاه راهبردی انرژی بلکه از مهمترین اهرمهای بازدارندگی ایران در برابر فشارهای خارجی به شمار میرود؛ اهرمی که نسخهپیچی برای کنارگذاشتن آن، حتی زمینهساز بروز شک و شبهههایی در افکارعمومی درباره نیت گویندگان شده است. منتقدان چنین نسخههایی، براین اعتقادند افرادی که از حذف این برگ برنده راهبردی سخن میگویند، عملاً نسخهای تجویز میکنند که نتیجهای جز کاهش قدرت چانهزنی، تضعیف بازدارندگی و ارسال پیام ضعف به طرفهای مقابل ندارد. این در حالی است که رهبر معظم انقلاب در پیامی به مناسبت روز خلیجفارس تأکید کردند: تنگههرمز و خلیجفارس فراتر از یک پهنه آبی که بخشی از هویت و تمدنماست.
اهمیت راهبردی تنگههرمز
تلاش برخی برای کماهمیت جلوه دادن اهرم تنگههرمز در دست ایران در شرایطی است که این آبراهه بینالمللی به دلایل چندوجهی، اهمیت ویژهای برای ایران دارد، آنهم پس از تحمیل دو جنگ که زمینهساز تغییر بسیاری از معادلات شد.
مهمترین اهرم ژئوپلیتیکی ایران
در روابط بینالملل، جغرافیا بهمثابه یک ابزار قدرت راهبردی عمل میکند.
موقعیت ایران در شمال تنگههرمز، آن را به یکی از بازیگران اصلی امنیت این آبراه تبدیل کردهاست.
تحولات این منطقه، از اهمیت ویژهای برای قدرتهای جهانی برخوردار است.
تنگه هرمز جایگاه ایران را در معادلات امنیتی منطقه تقویت کردهاست.
شاهراه انرژی جهان
بخش قابلتوجهی از صادرات نفت کشورهای حوزه خلیجفارس از این مسیر انجام میشود.
بخش مهمی از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) نیز وابسته به این آبراه است.
هرگونه تحول در تنگه هرمز، مستقیما بر بازار جهانی نفت، قیمت انرژی و اقتصاد قدرتهای صنعتی اثر میگذارد.
این اهمیت جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را تقویت میکند.
ابزار مهم بازدارندگی
تنگه هرمز یکی از مؤلفههای بازدارندگی ایران محسوب میشود.
درصورت افزایش تنشهای منطقهای، اهمیت این آبراه سبب میشود هرگونه اقدام نظامی علیه ایران، پیامدهای اقتصادی گستردهای برای جهان داشته باشد.
این موضوع هزینه تصمیمهای نظامی علیه ایران را افزایش میدهد، مانند آنچه در ماههای اخیر شاهد بودهایم.
احاطه ایران بر تنگه هرمز سبب میشود بازیگران خارجی پیامدهای اقتصادی اقدامات خود را نیز محاسبه کنند.
تنگههرمز سب شده بازدارندگی ایران صرفا نظامی نباشد، بلکه ابعاد اقتصادی نیز پیدا کند.
قدرت چانهزنی در مذاکرات
نقش ایران در امنیت تنگه هرمز از مهمترین مزیتهای ژئوپلیتیکی بهحساب میآید که تأثیرات مهی دارد؛ از جمله:
1- افزایش قدرت چانهزنی ایران
2- پررنگتر کردن نقش ایران در ترتیبات امنیتی منطقه
3- اثرگذاری بر محاسبات طرفهای مقابل
ابعاد مختلف تأثیرگذاری:
1- امنیت ملی ایران: تنگه هرمز بخشی از محیط امنیتی ایران محسوب میشود.
2- تأثیر بر بازار جهانی انرژی: بازار جهانی نفت نسبت به هرگونه تنش در تنگه هرمز بسیار حساس است؛ موضوعی که اهمیت ژئوپلیتیکی ایران را افزایش میدهد.
3- ارتقای جایگاه در رقابت قدرتهای جهانی: تنگه هرمز به محل تلاقی منافع قدرتهای بزرگ تبدیل شده و ایران بهدلیل موقعیت جغرافیایی خود، در مرکز این رقابت قرار دارد.
4- نقش در دیپلماسی منطقهای: تنگه هرمز میتواند بستر مناسبی برای توسعه همکاریهای چندوجهی بینالمللی باشد.
5- یک مزیت جغرافیایی غیرقابل جایگزین: موقعیت جغرافیایی ایران در تنگه هرمز قابل انتقال یا جایگزینی نیست. با توجه به این موضوع، تنگه هرمز به یکی از پایدارترین داراییهای راهبردی ایران تبدیل شدهاست.
6- ظرفیت اقتصادی: علاوه بر صادرات نفت ایران، تنگه هرمز ظرفیتهای اقتصادی دیگری نیز دارد؛ از جمله:
توسعه ظرفیتهای بندرگاهی در سواحل جنوبی
ترانزیت کالا
خدمات دریایی
سوخترسانی به کشتیها
توسعه مناطق آزاد
سرمایهگذاری در صنایع دریایی
تقویت کریدورهای حملونقل
اعتراف جهانی به توان راهبردی ایران
در ماههای اخیر بیش از برخی جریانها و چهرههای داخلی، تحلیلگران و رسانههای بینالمللی بر اهمیت راهبردی تنگههرمز برای ایران تأکید کردهاند که در ادامه به برخی از آنها اشاره میشود.
اندیشکده آمریکایی فارنافرز: اگر برای عبور محمولههای انرژی از این آبراهه استراتژیک عوارض و حق ترانزیت وضع شود، ظرفیت تولید درآمدی بالغ بر 80میلیارد دلار در سال ایجاد خواهد شد.
روزنامه انگلیسی «تلگراف»: تنگه هرمز اکنون سلاحی قدرتمندتر از بمب هستهای برای ایران است.
سیلویا بولتوک، تحلیلگر ارشد سیاست بینالملل: تنگه هرمز یک «همترازکننده نامتقارن واقعی» محسوب میشود که «برگ برنده» ایران است و با هیچ دارایی دیگری قابل مقایسه نیست.
مجله آمریکایی فورچون: ترامپ مجبور است حاکمیت ایران بر تنگه هرمز را قبول کند.
مرکز مطالعات راهبردی و بینالملل آمریکا (CSIS): اگر ایران نظام کنترل مسیرها، صدور مجوز و دریافت عوارض عبوری را در تنگه تثبیت کند، اهرم مذاکراتی واشنگتن تضعیف خواهد شد و دامنه اقدام نظامی آمریکا و اسرائیل محدودتر میشود.
فایننشال ریویوی استرالیا: اکنون ایران میتواند به چیزی وسیعتر از صرف بقا در جنگ بیندیشد؛ چشماندازی برای خروج از بحران با موقعیت بینالمللی تقویتشده.
گریگوری برو، تحلیلگر ارشد مؤسسه «اوراسیا گروپ»: ایران با تنگه هرمز، اهرم فشار قابلتوجهی در اختیار دارد و بعید میدانم عقبنشینی کند؛ در واقع، زمان احتمالا به سود ایران است.
اندیشکده آمریکایی شورای آتلانتیک: واشنگتن در بنبستی گرفتار شده که در آن یا باید کنترل ایران بر تنگههرمز را بپذیرد یا به سمت تنشهایی پرهزینهتر حرکت کند.
رابرت پیپ، تحلیلگر سرشناس آمریکایی: ترکیب جغرافیا و فناوریهای ارزانقیمت باعث شده است ایران بهعنوان چهارمین مرکز قدرت جهانی در حال ظهور مطرح شود.
جان مرشایمر، اندیشمند سرشناس آمریکایی: تنگه هرمز، همراه با توان موشکی و پهپادی ایران، سرچشمه قدرتی است که بهسادگی از دست نخواهد رفت.
اندیشکده آمریکایی «هوور»: با وجود برترین نیروی دریایی جهان، آمریکا در عمل قادر به مقابله با قدرت دریایی ایران در تنگه هرمز نیست.
چشمپوشی بر یک اهرم قدرت راهبردی
پس از آغاز جنگ تحمیلی سوم در 9اسفندماه 1404و بهدنبال آن، بسته شدن تنگههرمز ازسوی ایران، تاکنون در مقاطع مختلف شاهد طرح ایدههایی ازسوی برخی بودهایم که محور آن، چشمپوشی از یکی از مهمترین ابزارهای افزایش قدرت چانهزنی ایران در میانه سنگینترین فشارهای خارجی بوده است.
تنگه هرمز؛ یک اهرم شکننده؟
دیدگاه: محمدجواد ظریف، وزیر امورخارجه در دولتهای یازدهم و دوازدهم
منبع: مقاله 29تیرماه در نشریه آمریکایی «فارز افرز»
محورها:
اهرمی که تنگه برای ایران فراهم میکند، شکننده است.
تهدید رفتوآمد دریایی ازسوی ایران میتواند بخش عمدهای از جهان را علیه ایران بسیج کند.
بسته ماندن مستمر تنگه به تسریع سرمایهگذاریهای بینالمللی در خطوط لوله، بنادر و کریدورهای لجستیکی زمینی منجر میشود.
تهران باید خویشتنداری پیشه کند.
تنگه هرمز را رها کنید!
دیدگاه: ناصر هادیان، استاد روابط بینالملل دانشگاه تهران
منبع: گفتوگوی 20تیرماه با پایگاه خبری «انتخاب»
محورها:
ول کنید ماجرای مدیریت تنگه هرمز را؛ ما آنجا حاکمیت داریم.
ما هیچ کاری نباید بکنیم؛ ما فقط باید بگوییم آقا تنگه هرمز، مثل قبل.
در ۴۰۰ سال اخیر، شاید ما در چنین موقعیت ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیکی نبودهایم و این تنگه بسیار عامل مهمی است.
ما این را بهدست آوردیم، اما نگرانی من این است که با رویکرد جدیدمان، آن را از دست بدهیم.
بحث مدیریت و درآمدزایی تنگههرمز بیراهه است؛ مدیریت کنیم که چه بشود؟ چه منفعتی دارد؟ فقط دردسر است.
مدیریت فقط موجب میشود خیلیها را علیه خودمان کنیم، ازجمله کشورهای منطقه و خیلیها در دنیا و حتی دوستانمان.
تنگه هرمز را حیثیتی نکنید!
دیدگاه: حشمتالله فلاحتپیشه، رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاستخارجی مجلس در دوره دهم
منبع: گفتوگوی 29تیرماه با پایگاه «اقتصاد نیوز»
محورها:
آمریکا بهدنبال «خلع قدرت ایران» در تنگه هرمز است.
ایران میتوانست از موقعیت طبیعی خود در تنگه هرمز در چارچوب دیپلماسی بهره ببرد.
برخی جریانها با برجسته کردن موضوع تنگههرمز، عملاً همه بندهای تفاهم را تحتالشعاع قرار دادند.
تبدیل این مسئله به موضوعی حیثیتی، سبب نظامیتر شدن منطقه و تقویت اجماع کشورها برای اجرای طرحهای جایگزین آمریکا و عمان شد.
نحوه برخورد با موضوع هرمز موجب «مچاله شدن» تفاهم شد.
راهحل چیست؟
دیدگاه: کورش احمدی، دیپلمات پیشین ایران
منبع: گفتوگوی 26تیرماه با خبرگزاری ایسنا
محورها:
راهحل یک توافق درباره تنگه هرمز با توجه به این واقعیت است که قرار داشتن خطوط تفکیک ترافیک دریایی (TSS) در آبهای سرزمینی یک کشور، امتیاز خاصی برای آن کشور فراهم نمیکند.
اگر توجه شود که عبور TSS از قلمرو دریایی ایران جز ضرر خاصیتی ندارد، این مسئله قابل حل خواهد بود.
مدیریت تنگههرمز ارزش جنگ دوباره ندارد
دیدگاه: گزارش رسانهای
منبع: مقاله 24تیرماه خبرگزاری اقتصاد آنلاین
محورها:
ورود دوباره به جنگی همهجانبه برای حفظ مدیریت تنگههرمز، در بلندمدت منافع ملی ایران را تامین نخواهد کرد.
تبدیل ظرفیت تنگه هرمز به یک نظام دائمی دریافت هزینه، با موانع جدی روبهروست و نسبت هزینه به فایده آن برای ایران بههیچوجه بهصرفه نیست.
پیامدهای سیاسی اصرار بر مدیریت تنگههرمز قابل توجه است.
راهبرد دریافت عوارض، بیش از آنکه یک فرصت درآمدی برای ایران باشد، میتواند به منشأ افزایش فشارهای بینالمللی تبدیل شود.
ایران به تنهایی تصمیمگیر نیست
دیدگاه: جواد اطاعت، استاد دانشگاه
منبع: گفتوگوی 24تیرماه با وبگاه «اکو ایران»
محورها:
تنگه هرمز یک آبراه بینالمللی است که میان ایران و عمان قرار دارد و هیچیک از 2 کشور بهتنهایی حق تصمیمگیری درباره آن را ندارند.
موضوعهایی مانند بستن تنگههرمز، دریافت عوارض یا ایجاد محدودیت برای عبور و مرور کشتیها، نیازمند توافقهای بینالمللی و فراتر از تصمیم یک کشور است.
کدام تنگه هرمز؟
دیدگاه: فریدون مجلسی، دیپلمات پیشین
منبع: مناظره تیرماه 1405با ابراهیم متقی در گفتوگو با پادکست «آزاد»
محورها:
در تنگه هرمز فقط ماهیها و صدفهایش مال ماست.
دست از این رفتار در تنگه هرمز بردارید.
رفتوآمد در تنگه هرمز باید با نظارت یک سازمان بینالمللی باشد.
چرا بهانه میتراشید و موضوع جدیدی درست میکنید برای به هیجان درآوردن مردم؟
رهایی تنگه هرمز یعنی دادن کلید خانه به غریبهها!
مهدی طلوعوند، کارشناس مسائل نظامی و سیاسی
اصولا تنگه هرمز با توجه به نقش و جایگاهی که دارد بهعنوان خاک ایران شناخته میشود. از اینرو برخی از افرادی که میگویند ایران از موضعش در قبال تنگه هرمز عقبنشینی کند و آن را رها سازد مثل این میماند که فردی کلید خانه خودش را به یک غریبه واگذار کند.
این نشاندهنده آن است که از لحاظ سیاست جغرافیایی تنگه هرمز چه اهمیتی برای ایران و نظام جمهوری اسلامی دارد.
اینکه برخی میگویند تنگه هرمز را بدهیم برود از آن روست که این افراد از سر بیکاری و بیعاریشان در قبال ایران چنین موضعی میگیرند وگر نه کسی که امنیت ایران برایش اهمیت داشته باشد چنین نمیگوید.
تنگه هرمز آبِ بینالمللی نیست، بلکه آبراههای بینالمللی تحت حاکمیت ایران است و آمریکاییها قصد دارند با بینالمللی معرفیکردن این منطقه شرارتهای خود را توجیه کنند.
فراتر از همه این موضوعات باید اشاره داشت که ایران باید در گذشته خیلی شدیدتر برخورد میکرد تا آمریکا اصلا و ابدا بهخود جرأت ندهد که در قبال این منطقه اظهارنظر کند. حال که این فرصت فراهم آمده ایران دست به اعمال قدرت بزند باید آن را غنیمت بشماریم.
تنگههرمز، مکمل موشک و مذاکره
محمدتقی نقدعلی، نماینده مجلس شورای اسلامی:
امروزه معادلات دنیا براساس قدرت ترتیب مییابد و از این جهت دیگر چیزی تحت عنوان دلسوزی و شفقت در قبال کشورها نیست. به تعبیر بهتر این قدرت است که برای کشورها احترام و عزت میآورد.
وقتی قدرت وجود داشته باشد، سایر قدرتمندان نیز مجبورند با کشور قوی وارد رابطه بشوند؛ یعنی وجود یک رابطه در قبال تأمین منافع کشورها دلیل اصلی نزدیکی یا دوری آنها از یکدیگر است.
بهطور مثال روسیه و چین از آنرو که ما کشور قدرتمندی هستیم و این موضوع موجب میشود که منافع آنان تأمین شود با ما وارد رابطه نزدیک میشوند.
حال در دنیایی که در آن جهانخواری مثل آمریکا وجود دارد، ضعیف شدن ما یعنی طمع هرچه بیشتر آن برای بلعیدن منابع کشور.
تنگه هرمز بهدلیل آنکه یک گلوگاه مهم اقتصادی است یکی از ابزارهای قدرت در جهان شناسایی میشود. از دست رفتن آن برای ایران یعنی ما ابزار قدرت خود را از کف بدهیم.
در کنار قدرت نظامی و دیپلماسی تنگه هرمز نیز یکی دیگر از اضلاع اقتدار ایران به شما میآید.
بیشک اگر ما نسبت به تنگه عقبنشینی کنیم، دشمن گامهای بعدی خود را در قبال تمامیت ارضی ایران برمیدارد و عزت و استقلال کشور را خدشهدار میکند.
کسانی میگویند«بدیم بره» که یک روز هم برای ایران خسته نشدند!
محمداسماعیل کوثری، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاستخارجی مجلس :
همه جهان شاهد بود که تا قبل از جنگ تحمیلی سوم، تنگه هرمز باز بود و امنیتش بهدست ایران تأمین میشد اما این جنایتکاران قرن21 یعنی آمریکا و اسرائیل بودند که عامل بستهشدن آن شدند.
حال که وضعیت به اینجا کشیده شده، نیاز است که اعمال حاکمیت بر آن بهدست ایرانیها باشد و جمهوری اسلامی ضوابط آن را مبتنی بر قانون خود و بعد قانون بینالملل مشخص نماید.
کسانی که در این میان دهان خود را باز میکنند و در مورد تنگه هرمز میگویند «بدیم بره!» در اصل یک روز هم برای ایران و این مردم خستگی بهخود راه ندادند و همینطور نسبت به واقعیت ایران بیخبر هستند.
آمریکا بعد از ناکامی در رسیدن به اهداف کلان خود در قبال ایران نظیر تجزیه، براندازی و نابودی توان هستهای کشور تمرکز خود را روی موضوع تنگه هرمز گذاشته تا از این رهگذر برای خود موفقیتی نمایان سازد.
متأسفانه کسانی هستند که بهدلیل خودباختگیشان نسبت به غرب و اساسا تعلق خاطری که به آمریکا و اروپا دارند حرف از تسلیمشدن در مورد موضوع تنگه هرمز میزنند.
تنگه هرمز نخستین گامی است که آمریکا میخواهد با موفقیت در آن سایر اهداف شرورانه خود در قبال ایران را عملی سازد و حفظ آن از سوی ایران از این جهت حائز اهمیت است.
تنگه هرمز، اقتداری که نباید با هیچچیز معاوضه شود
عباس مقتدایی، نایبرئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس
امروز قدرت ایران فقط در تجهیزات نظامی یا توان موشکی خلاصه نمیشود، بلکه در فهم درست از موقعیت ژئوپلیتیکی و استفاده از ابزارهای قدرت نیز خود را نشان داده است. تنگه هرمز یکی از مهمترین مصادیق این اقتدار است.
کشورهای منطقه غرب آسیا و حتی کشورها و کشورکهای حوزه خلیجفارس نیز به این واقعیت رسیدهاند که حضور آمریکا نهتنها امنیتی برای آنها به همراه نداشته، بلکه خسارتهایی که متحمل شدهاند نتیجه همین حضور و واگذاری سرزمینها و امکانات خود به آمریکاست.
تنگه هرمز علاوه بر اینکه در موقعیت جغرافیایی و قلمرو سرزمینی ایران قرار دارد به ابزاری قدرتمند برای متوقف کردن دشمنان ایران و وارد آوردن ضربه به آنها تبدیل شده است.
اینکه آمریکا سطح امیدها و رؤیاهای خود را، از تجزیه ایران و تصاحب منابع نفتی گرفته تا اهداف دیگر کنار گذاشته و امروز تلاش میکند فقط شرایط عبور و مرور در تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ بازگردد، خود نشاندهنده اهمیت این تنگه است.
اگر امروز آمریکا از طریق میانجیگران برای بازگشایی تنگه هرمز تلاش میکند، به این علت است که ایرانیان با فهم عمیق از موقعیت جغرافیای سیاسی و قلمرو سرزمینی خود توانستهاند دشمن را در بخشهای مختلف متوقف کنند.
فرصت فشار بر آمریکا محدود است؛ تنگه هرمز نباید زود از معادله خارج شود
مهدی عباسی، کارشناس سیاست آمریکا
دولت ترامپ نه در قبال ایران و نه در عرصه سیاست خارجی سابقهای از پایبندی به تعهدات یا موفقیت در حل بحرانها ندارد.
راهبرد مسدودکردن تنگه هرمز برای ایران مزیت ایجاد کرده است.
دولت ترامپ در نظام بینالملل فضای چندانی برای تعامل باقی نگذاشته است.
مدلی که آنها برای توافق با ایران میپذیرند، همان چیزی است که خودشان از آن با عنوان «مدل لیبی» یاد میکنند.
در چنین شرایطی بسیاری از امتیازاتی که درباره آنها صحبت میشود، حتی اگر در شرایط دیگری قابل تصور باشند، با دولت فعلی آمریکا قابل تحقق نیستند.
در مقابل، راهبردی که جمهوری اسلامی ایران در تنگه هرمز انتخاب کرده، بهنظر من راهبرد دقیقی است، زیرا امروز تنها موضوعی که میتواند واشنگتن را واقعا تحت فشار قرار دهد، اقتصاد جهانی و بازار انرژی است.
امروز زمان برخلاف گذشته به سود ایران نیست.
ما تنها 3 تا 4ماه فرصت جدی داریم.
به اعتقاد من، امروز مهمترین کارت برنده ایران در جنگ نامتقارن، تنگه هرمز و تأثیری است که بر بازار انرژی و اقتصاد جهانی میگذارد. این فرصت دائمی نیست و پنجره زمانی محدودی برای اثرگذاری دارد.
در همینه زمینه :
گزارش
زیستبوم
مصور