گزارش
اسطوره سفر قهرمان
«ادیسه» ساخته کریستوفر نولان یکی از مهمترین فیلمهای سال است
ناصر احدی| روزنامه نگار
اکران «ادیسه»، تازهترین ساخته کریستوفر نولان، به یکی از مهمترین رویدادهای سینمایی سال تبدیل شده است؛ فیلمی که از مدتها پیش از اکران به واسطه نام کارگردان، ابعاد گسترده تولید و انتخاب یکی از مشهورترین متون کلاسیک جهان بهعنوان منبع اقتباس توجه زیادی را برانگیخته بود. نولان در 2دهه گذشته جایگاهی ویژه در سینمای معاصر پیدا کرده و توانسته در دل نظام استودیویی هالیوود موقعیتی نزدیک به فیلمسازان مؤلف بهدست آورد. برای بسیاری از مخاطبان، بهویژه نسل جوان، او تنها یک کارگردان موفق تجاری نیست، بلکه فیلمسازی با امضای شخصی و مضامین مشخص است که علاقهاش به بازی با مفهوم زمان، روایتهای پیچیده و طرح پرسشهای فلسفی، بخش جداییناپذیر آثارش شده است. با این حال، برخی منتقدان این دیدگاه را به چالش میکشند و معتقدند شهرت و جایگاه نولان تا حد زیادی حاصل ترکیب هوشمندانه بازاریابی هالیوودی، بودجههای عظیم و موفقیتهای پیاپی در گیشه است و آنچه بهعنوان «سبک نولان» شناخته میشود، بیش از آنکه انقلابی باشد، بازتعریف عناصر آشنای سینمای جریان اصلی است. با آغاز اکران «ادیسه»، اغلب نقدهای انگلیسی بر این فیلم مثبت است، اما ما در اینجا به نقدهایی هم که بر فیلم خرده گرفتهاند، پرداختهایم.
تجربه فرمت آیمکس
«ادیسه» از نظر فنی یکی از جاهطلبانهترین پروژههای کارنامه نولان محسوب میشود. این فیلم با بودجهای در حدود ۲۵۰ میلیون دلار ساخته شده و بخش مهمی از تبلیغات آن بر تجربه متفاوت تماشای فیلم در سالنهای مجهز به آیمکس متمرکز بوده است. نولان که سالهاست از طرفداران فیلمبرداری با نگاتیو و نمایش روی پردههای بزرگ است، برای «ادیسه» سراغ فرمت ۷۰میلیمتری آیمکس رفته که امکان ثبت جزئیات تصویری بسیار بالا و ایجاد حس گستردگی در صحنههای عظیم را فراهم میکند. انتخاب این شیوه، بهخصوص برای فیلمی که قرار است جهانی اسطورهای شامل دریاها، سرزمینهای دور، نبردها و موجودات افسانهای را به تصویر بکشد، بخشی از تلاش کارگردان برای تبدیل فیلم به یک تجربه سینمایی تمامعیار است. با وجود این، منتقدانی هم بودهاند که تصاویر عظیم فیلم را تهی از احساسات و عمق انسانی دانستهاند که برای احساس نزدیکی میان تماشاگران و شخصیتها ضروری است.
جنجال انتخاب بازیگران
انتخاب بازیگران «ادیسه» به بحثهای فراوانی دامن زد که هنوز هم ادامه دارد. حضور ستارگانی مانند مت دیمون، آن هتوی، تام هالند، زندایا و رابرت پتینسون باعث شد فیلم از همان ابتدا یکی از پرستارهترین پروژههای سال باشد. با این حال، برخی انتخابها با واکنشهایی در میان مخاطبان همراه شد.
بهطور خاص، انتخاب لوپیتا نیونگو برای نقش هلن حتی پیش از انتشار تریلر فیلم با واکنش منفی روبهرو شد. نولان در گفتوگویی با روزنامه تلگراف تأکید کرد که قضاوت درباره فیلم پیش از تماشای آن اساسا بیمعناست و کار کارگردان این است که به متن اصلی احترام بگذارد و در عین حال به قویترین شکل ممکن تفسیر خودش را ارائه دهد اما بعد از آغاز اکران فیلم، اختلافنظرها بر سر انتخاب این بازیگر سیاهپوست تمام نشد و برخی منتقدان انتخاب نیونگو را در چارچوب ارزشهای فرهنگ «ووک» و برای موفقیت در فصل جوایز ارزیابی کردند.
زبان امروزی، نه آرکائیک
منبع اقتباس «ادیسه» منظومه حماسی مشهور هومر، شاعر یونان باستان، است که یکی از پایههای ادبیات جهان به شمار میرود. داستان درباره اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، است که پس از پایان جنگ تروا تلاش میکند به خانه بازگردد، اما سفر او به جای چند روز سالها طول میکشد. در این مسیر، او با خطرهای مختلف، موجودات افسانهای، خدایان و وسوسههایی روبهرو میشود که توانایی، هوش و وفاداری او را به بوته آزمایش میگذارند. همزمان، همسرش پنلوپه و پسرش تلماخوس در خانه منتظر بازگشت او هستند. برای مخاطب امروزی، میتوان «ادیسه» را داستان مردی دانست که پس از جنگی طولانی میکوشد دوباره به خانه، خانواده و هویت گذشته خود بازگردد. شخصیتهای «ادیسه»، برخلاف متن اصلی، نه به زبان آرکائیک (کهن و باستانی)، بلکه به شیوهای امروزی صحبت میکنند و همین مسئله با نقدهایی مواجه شده است. نولان توضیح داده بهدنبال زبانی بوده که معنای احساسی داشته باشد، نه صرفا معنای تاریخی و روشنفکرانه و به همین دلیل از دیالوگهای امروزی استفاده کرده است.
آرموند وایت/ نشنال ریویو
استفاده نولان از مقیاس عظیم (یعنی پلتفرم بیشازحد تبلیغشده آیمکس) هم سینمای کلاسیک و هم آثار کلاسیک ادبی را منحرف میکند. پیروان بیحس او ـ «نولانوئیدها» ـ قدر ترکیببندی بزرگ را نمیدانند؛ حس زیباییشناسی آنان کند شده است. در شیفتگی نسبت به فناوریهای تازه فراموش میکنند که دیوید لین در «پل رودخانه کوای»، «لورنس عربستان» و «دکتر ژیواگو» با نسبت تصویر گسترده چه دستاوردی خلق کرده بود؛ همان کمالگرایی بصری منحصربهفردی که پیشتر در فیلمهای کوچکترش نیز وجود داشت.
آدام نیمن/ رینگر
این نسخه از ادیسه بیش از آنکه به قهرمانپردازی علاقهمند باشد، در پی کالبدشکافی آن است. احساس گناه سرکوبشده اودیسئوس ـ لکه اخلاقیای که با هیچ موجی از دریا پاک نمیشود ـ مبنای بازی قدرتمند مت دیمون را شکل میدهد. از نظر بصری، «ادیسه» احتمالا زیباترین فیلم نولان است. فیلمبرداری هویته فن هویتما چشماندازهای مدیترانه را به تصاویری عظیم و در عین حال سرشار از جزئیات بدل کرده است.
استفانی زکاراک/تایم
«ادیسه» حتی روی پرده آیمکس نیز تصویری گلآلود و کمرمق دارد. مناظر متعدد فیلم ـ از دریاهای متلاطم گرفته تا صخرههای عظیم-بیش از آنکه شکوهمند باشند، صرفا بزرگ بهنظر میرسند. خاک را میبینید اما زبریاش را حس نمیکنید؛ خورشید را میبینید اما گرمایش را نه. حتی صحنه دیدار اودیسئوس با سگ پیرش، آرگوس، که سالها منتظر بازگشت او مانده، فاقد تأثیر عاطفی لازم است.
مانولا دارگیس/نیویورک تایمز
شگفتانگیزترین ویژگی این فیلم ـ جدا از اینکه نخستین فیلم بلند تاریخ است که بهطور کامل با دوربینهای آیمکس فیلمبرداری شده ـ صرفا این است که اصلا وجود دارد. ادیسه یک پروژه استودیویی عظیم و غیرمعمول است که نولان آن را با ستارگان بزرگ پر کرده و با دقتی مثالزدنی صیقل داده است. نتیجه، تبدیل یک منظومه 3هزارساله به فیلمی هوشمندانه و اندیشمندانه با جذابیتهای باشکوه هالیوود کلاسیک است.
