گزارش
زیرتیغ آفتاب
ساکنان گرمترین شهرهای ایران با سبک زندگی خاص خود به همزیستی با آفتاب و گرما رسیدهاند
رابعه تیموری | روزنامهنگار
اینروزها که گرمای هوا در شهرهای مختلف ایران و جهان رکورد زده و مدتها پیش از شروع چله تابستان، قدرتنمایی خورشید در پهنه آسمان آغاز شده، بارها نام شهرهای مختلف کشورمان در فهرست گرمترین نقاط دنیا قرارگرفته است. براساس دادههای منتشرشده از سامانه Relay Weather، در روز جمعه ۵ تیرماه، طبس با ثبت دمای 46.8درجه سانتیگراد داغترین شهر جهان بوده و دوشنبه ٢۵ خرداد نام زابل با دمای 47.6درجه بهعنوان گرمترین شهر کره زمین ثبت شده است. در همان زمان هم امیدیه و ایرانشهر ششمین و هشتمین شهرهای داغ جهان بودند و دهلران، مهران و ایرانشهر هم از کسب این عناوین بینصیب نماندند. درحالیکه این شرایط آبوهوایی، زندگی روزمره در بسیاری از نقاط دنیا را مختل کرده و شبکههای اجتماعی از روایت ساکنان اروپا بهدلیل گرمای هوا پر شده است، مردم شهرهای گرمسیری ایران با فوت و فن خاص خود همچنان تلاش میکنند تا جریان زندگیشان بدون وقفه امتداد داشته باشد.
معماری سنتی خریدار دارد
اگرچه نسل جوان و امروزی شهر طبس ترجیح میدهند خانههایشان را مطابق سبک و اصول معماری روز بسازند و به ضرب و زور لوازم سرمایشی برقی و گازی دمایشان را معتدل کنند، اما به قول لیلا سامعی گاهی قدرت طبیعت بر خواست آدمها میچربد و راضی و ناراضی باید به این جبر تن دهند. خانه پدری سامعی در مرکز شهر طبس قرارگرفته و پی و دیوارهای قطور آن مانند بسیاری از خانههای این محل با خشت و آجر بالا رفته تا در برابر گرمای تموز تابستان مانند عایق عمل کنند. او میگوید: «وقتی میخواستیم خانه پدریمان را بازسازی کنیم، از سازنده خواستیم نقشهای شبیه مجتمعهای آپارتمانی در آن پیاده کند تا نمایی خاص و امروزی داشته باشد، اما او معتقد بود باتوجه به شرایط آبوهوایی طبس بهتر است راهروها به شکل ایوانهای سنتی ساخته شوند تا گنبدیبودن سقفشان به تعدیل هوا کمک کند. شکل هلالی سردر ورودیها و پنجرهها را هم حفظ کردیم تا از ورود مستقیم نور خورشید به داخل اتاقها جلوگیری کنند.»
زیست شبانه
کمتر پیش میآید که خورشید در روزهای تابستان به سیر و سیاحتی گذرا در آسمان جنوب کشور رضایت دهد و کشدارشدن سرکشیهایش به شهرهایی مانند آبادان، شبهای آن را شلوغ و روزهایش را خلوت میکند. مصطفی اهوازی که از ماهیگیران این شهر است، هر روز سپیده نزده برای ماهیگیری به لب رودخانه میرود تا پیش از گرمشدن هوا رزق وروزیاش را صید کند: «اگر ماهیگیر سحرخیز نباشد، دست خالی از صید برمیگردد، اما بعد از رساندن ماهیها به بازار سرشان خلوت میشود و میتوانند تا غروب استراحت کنند.» ماهیگیران تنها ساکنان این شهر نیستند که بخش عمدهای از برنامههای زندگی خود را به شب موکول میکنند: «آبادان شبهای پرجنب و جوش و زندهای دارد و مردم بعد از غروب برای شبنشینی، خرید و گشتوگذار بیرون میروند. حتی مشاغلی مانند کارهای ساختمانی هم شب انجام میشود و کارگران روز را به استراحت میگذرانند.»
راهحلهای خلاقانه
گاهی با وجود همه ترفندها و چارهجوییها باز هم کنار آمدن با گرمای بالای ۵٠ درجه مناطق گرمسیر آسان نیست و مردم ناگزیر هستند مانند فاطمه نقاب، برای گریز از هرم هوای تیرماه راهحلهای خلاقانهای پیدا کنند، البته تمام این راهها برای زمانی است که قطعی برق کلافگی نیاورد. نقاب اهل امیدیه است که در همین چند روز اخیر 2بار در فهرست گرمترین شهرهای جهان قرارگرفته است. او میگوید: «چون دمای بیرون از خانه از داخل آن بیشتر است، روی درزهای پنجرهها ورق آلومینیوم میکشیم تا گرما به داخل نفوذ نکند. چند کاسه پر از یخ هم در مسیر وزش باد پنکه و کولر قرار میدهم تا باد خنکتری بوزد.» او محفظههای کلبهمانندی را که از حصیر و شاخوبرگ خرما درست میکند، دور ظرفهای آب میپیچید و آنها را«غارهای یخچالی» نام گذاشته تا با این ترفند آب را خنک نگه دارد.
مکث
غذاهای خاص فصل گرما
شرایط آبوهوایی مناطق گرمسیر بر خوراک و ذائقه غذایی مردم این مناطق هم اثر گذاشته و در سفره ناهار و چاشت آنها غذاها و نوشیدنیهایی جای میگیرند که درجه حرارت بدن را پایین میآورند. سامعی درباره عادتهای غذایی مردم طبس میگوید: «تیلیت آبدوغخیار از غذاهای محبوب طبسیها در تابستان است. شربت خاکشیر و چهارتخمه را هم بهعنوان نوشیدنی فصل تهیه و مصرف میکنند.»
اما همشهریان مصطفی اهوازی حتی در گرمترین ساعات روز هم نمیتوانند از غذاهایی مانند خرما، ادویه، چای سیاه، توموشی، فلافل، دال عدس که طبعی گرم دارند، چشمپوشی کنند. اهوازی میگوید: «غذاهای گرم با افزایش متابولیسم، گرمای بدن را بالا میبرند، به دفع عرق کمک میکنند و باعث خنکشدن بدن میشوند.» اغذیهفروشیهای این شهر و سایر شهرهای گرمسیر جنوب کشور به عرضه این خوراکیهای خاص قناعت نمیکنند و گردشگران و کارگران غیربومی این شهرها میتوانند از این فروشگاهها نوشیدنیهایی مانند آب هندوانه تگری، شربتهای خاکشیر، سکنجبین، آبلیمو و عسل، عرق بیدمشک و گلاب و غذاهایی مانند نعناع ماست، سوپ رقیق، برنج سفید و پوره سیبزمینی کمادویه تهیه کنند تا تحمل گرما را برایشان آسانتر کند.
در همینه زمینه :
