در خیمه حسینیم

سحر جعفریان عصر | روزنامه‌نگار

  برای بسیاری، محرم با کشیدن پارچه‌های سیاه روی داربست‌هایی که مربع یا مستطیل شکل، پیچ و سفت شده‌اند، می‌آید. برای بسیاری دیگر از کوهپایه‌های قم تا کوچه پس‌کوچه‌های آجری سیرجان، محرم با شکلی متفاوت می‌آید؛‌ خیمه و خیمه‌زنی... هر سال پیش از شروع محرم اهالی چهل‌اختران راه می‌گیرند سوی آستان امامزاده موسی مُبَرقَع(ع) استان قم. خیلی سال است به این راه و رسم‌اند؛ می‌روند و در محوطه باز میان صحن‌های آستان، خیمه عزای امام‌حسین(ع) برپا می‌کنند؛ خیمه‌ای بزرگ شبیه خیمه‌گاه کاروان امام‌حسین(ع) در نزدیکی فرات. اهالی خیابان پیروزی کرمان نیز چنین‌اند؛ ستون‌های اغلب چوبی خیمه‌های عزا را در تکیه بُنگی‌ها بلند می‌کنند. در خانه تاریخی رشید (عمارتی 100ساله) شهرستان سیرجان کرمان هم خیمه‌های عاشورایی برپا می‌کنند. سمنانی‌ها در بیت‌الحسین عمرانکو، کاشانی‌ها در تکیه نوش‌آباد و بازاریان در حسینیه کربلایی‌های چهارراه گلوبندک و بانوان در تکیه سادات اخوی پایتخت نیز به این آیین قدیمی(برپایی خیمه) که سال ١٣٩١ در فهرست آثار معنوی ایران جای گرفت، پایبند هستند. این میان، بیشترین سابقه متعلق به ساکنان زرقان استان فارس است که قرن‌هاست در خیمه‌ها شور محرم می‌گیرند. به بهانه آغاز‌ ماه محرم از قدیمی‌ترین خیمه‌های عزا که این روزها در شهرهای مختلف برپا شده‌اند، نوشته‌ایم.

400سال بعد؛ نوبت جوان‌ها
حدود ۴٠٠ سال است که اهالی زرقان فارس در روزهای منتهی به محرم در حسینیه اعظم این شهرستان دست به‌دست هم می‌دهند تا خیمه امام‌حسین(ع) خالی نماند؛ خیمه‌هایی بزرگ به اندازه 50مترمربع و ارتفاع بیش از 12متر. هر کدام از خیمه‌ها بر 6ستون چوبی استوارند. حسن رستمی، عضو شورای شهر زرقان در این‌باره به همشهری می‌گوید: «پارچه خیمه‌ها، نذر خیران است. هر سال شست وشو و اگر نیاز به تعمیر داشته باشند، دوخت و دوز می‌شوند. ستون‌های چوبی هم از تنه درخت ساج است که مقاومت زیادی دارد.» رستمی، از حاج‌کرمعلی نوری یاد می‌کند که از کهنه‌کاران برپایی خیمه‌های حسینی در زرقان است؛ «سنش از 80سال گذشته و فوت و فن خیمه‌زنی را خیلی قبل‌تر، هم به 3پسر خود و هم باقی جوان‌های زرقان یاد داده است....» حالا حاج‌کرمعلی، روز برپایی خیمه‌ها که می‌شود گوشه‌ای می‌نشیند و میدان‌داری جوان‌ترها را تماشا می‌کند. عباس زراعتی، یکی از جوان‌های میدان‌دار، زاویه ستون‌های خیمه اول را که به نام «سفینه‌النجاه» است نسبت به دیوارهای اطراف (حسینیه) محاسبه و جوان دیگری نیز به سر طناب‌هایی که چادر را به پایه‌های فلزی روی پشت‌بام حسینیه متصل می‌کنند، گره کامیونی انداخته ‌است.

گره‌زنی به نیت مشکل‌گشایی
«...بیشتر از یک قرن شاید.»؛ این را عبدالکریم صادقی، خادم پا به سن گذاشته آستان به همشهری می‌گوید که از وقتی یادش هست، سهمی در برگزاری آیین برپایی خیمه سوگ امام‌حسین(ع) در امامزاده موسی مبرقع(ع) استان قم دارد؛ «خیمه‌پوشی کار یکی، دوساعت و یکی،دو نفر نیست. 150تا‌200نفر از صبح زود تا غروب، مشغول می‌شن و خیمه ارباب رو عَلَم می‌کنن.» تأکید می‌کند: «اینجا فقط یه خیمه برپا می‌شه... یه خیمه بزرگ به نیت خیمه امام‌حسین(ع)... .» این خادم قدیمی از روال برگزاری این آیین نیز می‌گوید: «یه تعدادی، مسئول باز کردن پارچه خیمه وسط حیاط امامزاده هستن، یه تعدادی هم ستونا رو پرچم پیچ می‌کنن، تعداد دیگه‌ای هم موقعیت جاگیری ستونا و قرارگیری عرض و طول پارچه خیمه رو تعیین می‌کنن، بعضیا هم وردست هستن....» حاج‌علی صدر، تولیت امامزاده موسی مبرقع(ع)، عادت دارد اسپند دودکن حضرتی را بین برپاکنندگان خیمه بچرخاند. این میان بعضی نیز تکه‌های باریک و نواری پارچه‌های سبزرنگ را به دور ستون‌ها یا لبه‌های پارچه خیمه به نیت مشکل‌گشایی گره می‌زنند و چند دانه اشک می‌ریزند.

آیین تاریخی زیرخیمه‌های برزنتی
سر طناب‌های گره خورده به حاشیه پارچه برزنتی خیمه را با تمام توان می‌کشند سوی خود و فریاد می‌زنند: «یا حسین». جمعیت‌شان بیشتر از 200نفر است و 4طرف پشت‌بام خانه تاریخی رشید سیرجان ایستاده‌اند تا خیمه عَلم شود. سقف خیمه هر لحظه بالا و بالاتر می‌رود و پیرغلامانی به زیر آن سینه می‌کوبند و زیارت عاشورا می‌خوانند. سایه خیمه به‌تدریج، دیوار شرقی خانه رشید را می‌گیرد. کنار دیوار زن‌ها شمع روشن کرده‌اند. چند جوان هیکلی، دور ستون‌ها مراقبند تا وقت بالارفتن خیمه، ستون خم یا کج نشود. همین که طاق مثلثی خیمه، سر و صاف می‌شود جمعیت یک‌صدا می‌شوند: «یا حسین». پشت‌بندش، صدای گریه اوج می‌گیرد و از بلندگوها نوای نوحه‌های به‌روزی پخش می‌شود.

آخرین کار، پرچم‌گذاری‌ است
هیئت عزاداری امام‌حسین(ع) به شکل خیمه در چهارراه گلوبندک بازار بزرگ تهران دیده می‌شود. سال‌هاست که آن را هیئتی‌های حسینیه کربلایی‌ها و کسبه بازار برپا می‌کنند. عبدالامیرفولادی‌زاده، متولی حسینیه به همشهری می‌گوید: «پارچه خیمه چون بزرگ و سنگینه معمولا چندتکه دوخته می‌شه... روی اون سمت داخلی خیمه، شمایل‌نگاری و نوحه‌نویسی داره؛ تصویر آهو، کشتی، شیر، شمشیر، شعر باز این شورش است....» 
علی بنیادی از کسبه بازار است و در مورد این آیین می‌گوید: «خبر خیمه‌زنی حسینیه بازار رو خود بازاریا می‌چرخونن تا هر کی دلش خواست بره. غروب هم انجام می‌شه چون روزای بازار، جای سوزن انداختن نیست.» او یک‌بار در آیین برپایی خیمه حضور داشته: «2سال پیش بود. با چند تا از همکارا، نذر خیمه امام‌حسین(ع) طناب خریدیم.» آخرین مرحله از رسم برپایی خیمه، پرچم‌گذاری ا‌ست؛‌ برافراشتن پرچم سیاه عزا در بالاترین نقطه از بام‌خیمه. بنیادی از این آخرین مرحله نیز می‌گوید: «این کار را هر سال یکی از بازاریا انجام می‌ده. یکی که یا پیرغلام این دَم‌و‌دستگاهه یا خیلی حاجت داره.» حالا، خیلی از کوچه‌ها و خیابان‌ها در شهرهای مختلف رنگ عزا و بوی محرم گرفته‌اند و خیمه‌ها شور عزا دارند.