یک نابغه رانتی

زهرا خلجی | روزنامه‌نگار

رسیدن ثروت ایلان ماسک به مرز یک تریلیون دلار بار دیگر این پرسش قدیمی را زنده کرده که آیا او نماد موفقیت سرمایه‌داری و کارآفرینی است یا محصول ساختاری که ثروت‌های افسانه‌ای را با اتکا به منابع عمومی و حمایت‌های دولتی خلق می‌کند؟ حامیان ماسک او را نابغه‌ای می‌دانند که صنایع خودرو، فضا و هوش مصنوعی را متحول کرده است اما منتقدان روایت دیگری دارند. از نگاه آنها داستان ثروتمندترین مرد جهان صرفا داستان نوآوری نیست، بلکه داستان بهره‌مندی گسترده از یارانه‌های دولتی، قراردادهای عمومی و حمایت‌های سیاسی است و این یعنی او مسیر ثروت‌اندوزی را از راه‌های رانتی رفته است.

3 شرکت اصلی ایلان ماسک، یعنی تسلا، اسپیس‌ایکس و سولارسیتی از حدود ۴.۹ میلیارد دلار حمایت دولتی یارانه، معافیت مالیاتی، وام و قرارداد عمومی بهره‌برده‌اند.

تسلا در سال 2010 با وام ۴۶۵میلیون دلاری دولت آمریکا نجات یافت و خودروهای برقی و کارخانه فریمونت را توسعه داد؛ این یعنی نقش کلیدی سرمایه دولتی در مرحله حساس رشد.

کارخانه عظیم باتری تسلا با بسته تشویقی ۱.۳ میلیارد دلاری شامل معافیت‌ها و مشوق‌های مالیاتی توسعه یافت‌، بنابراین بخشی از زیرساخت‌های صنعتی او با امتیاز ویژه‌ای ساخته شده است.

 اسپیس‌ایکس بدون قراردادهای عظیم آژانس فضایی آمریکا (ناسا) چنین جهشی نمی‌کرد. ارزش قرارداد برنامه حمل خدمه با اسپیس‌ایکس تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۴.۹۲۷میلیارد دلار می‌رسد.

تسلا در سال ۲۰۲۴ حدود ۲.۸میلیارد دلار از فروش اعتبارهای قانونی خودروهای پاک به دیگر خودروسازان درآمد داشت. این درآمد حاصل یک ساختار قانونی است، نه صرفا فروش خودرو.

در گزارش سالانه شرکت خودرو ساز تسلا آمده درآمد حاصل از اعتبارهای قانونی خودرو در سال ۲۰۲۴ نسبت به ۲۰۲۳ حدود ۹۷۳ میلیون دلار، معادل ۵۴ درصد افزایش داشته است.

ثروت ماسک بیشتر از ارزشگذاری سهام به دست آمده، نه سود نقدی معمولی. از فروش زیپ‌۲ حدود ۲۲ میلیون دلار و از فروش پی‌پل حدود ۱۵۰ تا ۱۷۵میلیون دلار به‌دست  آورده است.

در سال ۲۰۱۸، ماسک با توییت «تأمین مالی قطعی است» درباره خصوصی‌کردن تسلا، از طرف کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا با اتهام گمراه‌کردن بازار روبه‌رو شد.

در ماجرای خرید شرکت سولارسیتی توسط تسلا منتقدان گفتند این معامله شبیه انتقال ریسک یک شرکت ضعیف‌تر به تسلا بود و این ماجرا همچنان در ابهام تصمیم تجاری یا تضاد منافع است.

ماسک در مقایسه با رشد ثروتش، مالیات بسیار کمی داده است. درآمد او بین سال‌های ۲۰۱۴تا ۲۰۱۸ حدود ۱۳.۹میلیارد دلار افزایش یافت، اما نرخ واقعی مالیات او فقط حدود ۳.۲۷ درصد محاسبه شد.