نیاز به مدل زبانی ایرانی بدون وابستگی به اینترنت بین‌الملل

اباذر کریمی پنابندانی؛متخصص هوش مصنوعی

تا چند سال پیش، بسیاری تصور می‌کردند هوش‌مصنوعی تنها یک فناوری لوکس برای شرکت‌های بزرگ خارجی است؛ ابزاری برای ساخت روبات یا تولید چند تصویر و متن جذاب. اما امروز مشخص شده که هوش‌مصنوعی، همان نقشی را در قرن جدید بازی می‌کند که نفت در قرن بیستم داشت. همانطور که کشورها زمانی برای کنترل منابع انرژی رقابت می‌کردند، اکنون رقابت اصلی جهان بر سر «داده»، «قدرت پردازش» و «مدل‌های زبانی» شکل گرفته است. مدل‌های زبانی بزرگ یا همان LLMها، مغز متفکر نسل جدید فناوری هستند؛ سیستم‌هایی که می‌توانند مانند انسان متن بنویسند، تحلیل کنند، ترجمه انجام دهند، برنامه‌ریزی کنند و حتی در آینده جای بخشی از خدمات اداری، آموزشی و پشتیبانی را بگیرند. اما پرسش مهم اینجاست: اگر فردا تمام خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی دنیا دسترسی ایران را محدود کنند، چه اتفاقی می‌افتد؟ یا اینکه ما زیرساخت بومی لازم را داریم؟ آیا زبان فارسی در آینده هوش‌مصنوعی جهان زنده خواهد ماند؟ پاسخ این پرسش‌ها، ضرورت ایجاد «مدل زبانی ایرانی» را به‌خوبی نشان می‌دهد. وابستگی کامل به مدل‌های خارجی نیز خطرناک است. تصور کنید در آینده، بانک‌ها، بیمارستان‌ها، آموزش، تجارت الکترونیک و حتی خدمات دولتی ما وابسته به هوش‌مصنوعی خارجی باشند. در چنین شرایطی، هرگونه تحریم یا محدودیت می‌تواند بخشی از زیرساخت کشور را مختل کند. اما نکته‌ای که باید با شفافیت درباره آن صحبت کرد، این است که ساخت مدل زبانی ایرانی، به‌معنای محدودسازی اینترنت یا حرکت به سمت انزوای دیجیتال نیست. ما امروز به مدلی نیاز داریم که هم بومی باشد و هم جهانی فکر کند؛ مدلی که از داده‌های ایرانی محافظت کند اما از جهان جدا نشود؛ مدلی که زبان فارسی را در آینده دیجیتال حفظ کند اما درهای علم را نبندد. هوش‌مصنوعی، آینده کشورها را تعیین خواهد کرد. 
همانطور که در گذشته، کشورها با جا ماندن از انقلاب صنعتی دچار عقب‌ماندگی شدند، امروز نیز عقب ماندن از انقلاب هوش‌مصنوعی می‌تواند هزینه‌های جبران‌ناپذیری ایجاد کند. ایجاد مدل زبانی ایرانی بدون وابستگی به اینترنت ملی، نه یک انتخاب تجملاتی، بلکه ضرورتی برای امنیت دیجیتال و استقلال فناور است.