گام بلند ایران در درمان نابینایی

گروه تندرستی 

 دانش پیشرفته سلول‌های بنیادی در ایران‌ محصولی کاربردی برای درمان آسیب شبکیه چشم وابسته به سن را به مرحله کارآزمایی بالینی رسانده است، مطالعه‌ای که در معدودی از کشورهای دنیا در حال انجام است. پیری همواره یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پزشکی بوده که اختلالات بینایی را هم به همراه دارد. اواخر سال۲۰۲۵ پژوهشگران نشان دادند که با اصلاح عملکرد لیزوزوم‌ها در سلول‌های بنیادی می‌توان برخی نشانه‌های پیری را در مدل‌های آزمایشگاهی معکوس کرد؛ یافته‌ای که ظرفیت بازسازی این سلول‌ها را برجسته می‌کند. متخصصان پژوهشگاه رویان ایران هم که سال‌هاست دانش سلول‌های بنیادی را به سمت کاربرد سوق‌ داده‌اند، حالا از فناوری تولید سلول بنیادی جنینی با کیفیت پیوند بالینی خبر می‌دهند که هرچند در آغاز کارآزمایی بالینی است، اما احتمالا به امیدی برای درمان بیماری چشمی تخریب ماکولا (AMD) بدل می‌شود و ایران را در جمع کشورهای پیشرو در درمان‌های نوین شبکیه قرار می‌‌دهد. AMD یک بیماری چشمی است که معمولا‌ در سنین بالای 55سال رخ می‌دهد و به‌تدریج باعث کاهش دید مرکزی می‌شود. این بیماری یکی از علل اصلی نابینایی یا کاهش شدید بینایی در افراد مسن است.

اهمیت فناوری GMP در درمان 
انسیه حاجی‌زاده، مدیر مرکز توسعه فناوری محصولات سلولی پیشرفته پژوهشگاه رویان چندی پیش از تولید محصولی به نام «بیناسل» برای درمان بیماری‌های شبکیه چشم خبر داده و به تسنیم گفته بود: سلول بنیادی جنینی در شرایط استاندارد و در فضای «اتاق تمیز» تولید و با استاندارد GMP ساخته می‌شود که از نظر سازمان غذا و دارو مجوز ورود به مراحل بالینی و پیوند به انسان را دارد. به‌گفته وی، سلول‌های بنیادی جنینی همان سلول‌های اولیه‌ای هستند که در آغاز شکل‌گیری انسان به‌وجود می‌آیند، زمانی که تخمک و اسپرم لقاح می‌کنند و توده‌ای چندسلولی تشکیل می‌شود. این سلول‌ها «پرتوان» هستند، یعنی می‌توانند به همه انواع سلول‌های بدن (حدود ۲۲۰ نوع) تبدیل شوند. همچنین توانایی تقسیم نامحدود دارند و می‌توانند میلیاردها سلول مشابه خود تولید کنند. او همچنین توضیح داده که با هدایت این سلول‌ها در آزمایشگاه می‌توان آنها را به سلول‌های تخصصی مانند نورون‌های عصبی یا سلول‌های شبکیه تبدیل کرد. درنتیجه، در بیماری‌هایی مانند تخریب ماکولا که باعث ازبین‌رفتن تدریجی شبکیه و کاهش بینایی می‌شود، می‌توان با پیوند این سلول‌های تمایزیافته به بازگشت بینایی کمک‌کرد.

4کشور 
آمریکا، بریتانیا، چین و ژاپن از پیشگامان کارآزمایی‌های سلول‌درمانی شبکیه هستند و ایران هم به این فهرست اضافه خواهد شد. البته هنوز هیچ روشی مبتنی بر سلول بنیادی برای تخریب ماکولا در دنیا وارد فاز درمان روتین نشده و اغلب مطالعات در مرحله کارآزمایی بالینی قرار دارند. در ایران هم دستاورد بیناسل هنوز در مرحله کارآزمایی است؛ اما آن را در خط پیشرفت فناوری قرار داده است.

نکته 
پژوهشگاه رویان محصولی به نام بیناسل تولید کرده که در شرایط استاندارد GMP برای درمان بیماری‌های شبکیه چشم طراحی شده است. این محصول در مرحله کارآزمایی بالینی است و هنوز پیوند آن به انسان انجام نشده است.