ضیافت رمضان در روزگار قاجار

عکس‌های به‌جامانده از دوره قاجار، رمضان را نه فقط یک آیین مذهبی، که صحنه‌ای اجتماعی و آیینی باشکوه نشان می‌دهد. این تصاویر ـ ‌ اغلب در نیمه دوم قرن نوزدهم و همزمان با رواج عکاسی در عصر ناصرالدین‌شاه قاجار ثبت شده‌اند ـ سفره‌های افطاری را نشان می‌دهند که با نظمی خاص و آدابی دقیق چیده شده‌اند؛ سفره‌هایی بر زمین، با پارچه‌های قلمکار یا ترمه، و ظرف‌هایی مسی و چینی که برق‌شان زیر نور فانوس‌ها می‌درخشد.
در پیش‌زمینه بسیاری از این عکس‌ها، مردان با عبا و قبا و کلاه‌های بلند قاجاری نشسته‌اند؛ چهره‌ها جدی و آرام، گویی لحظه‌ای پیش از شنیدن اذان. در دربار، افطار می‌توانست آیینی رسمی و پرتشریفات باشد؛ با حضور رجال، علما و مهمانان خارجی. اما در خانه‌های اعیان و حتی مردم عادی نیز افطار لحظه‌ای جمعی و پرمعنا بود. نان سنگک تازه، پنیر، سبزی، خرما و‌ آش رشته از عناصر ثابت این سفره‌ها بودند؛ خوراک‌هایی ساده اما سرشار از نشانه‌های فرهنگی.
این تصاویر همچنین از نسبت سنت و مدرنیته حکایت دارند. ورود دوربین عکاسی به ایران قاجاری، به‌ویژه با علاقه‌مندی شخص شاه به عکاسی، سبب شد لحظات خصوصی‌تری چون افطار نیز ثبت شوند. عکاس در این صحنه‌ها نه‌تنها شاهد، که نوعی راوی خاموش است؛ راوی نظمی اجتماعی که در آن جای نشستن، نوع پوشش و حتی فاصله افراد معنای طبقاتی و آیینی دارد.
نور در این عکس‌ها نقشی اساسی ایفا می‌کند. اغلب، فضای نیمه‌تاریک شب با چراغ‌های روغنی یا شمع روشن شده و چهره‌ها در هاله‌ای از سایه و روشن دیده می‌شوند. همین کیفیت بصری، حال‌وهوایی معنوی و در عین حال رازآلود به تصویر می‌دهد؛ گویی زمان برای لحظه‌ای مکث کرده تا روزه‌داران در سکوتی مشترک، چشم به راه اذان بمانند.
عکس‌های افطار قاجاری امروز فراتر از یک سند تاریخی‌اند؛ آنها پنجره‌ای به زیست‌جهان مردمانی هستند که رمضان را با وقار، همدلی و آیین‌مندی برگزار می‌کردند. تماشای این تصاویر، مشخص می‌کند که افطار نه صرفاً پایان گرسنگی، بلکه آغاز گفت‌وگو، دیدار و پیوند دوباره دل‌ها بود؛ ضیافتی در سایه فانوس‌ها، با طعم خرما و صدای آرام دعا.