نرگس‌های زائر

سحر جعفریان‌عصر | روزنامه‌نگار

  بهبهان به وقت فصل نرگس و نذر است؛‌ همان وقت که نسیم ‌‌سحر می‌پیچد نرگس‌زارها بیدارند و معطر. بیش از 500هکتار نرگس‌زار پای رشته‌کوه‌های زاگرس که بوی مطبوع و نَم‌دارشان از مه صبحگاهی تا قله همان کوه‌ها بالا می‌رود. اینجا پایتخت نرگس ایران است که ردیف به ردیف، بذرهای گونه‌های بومی نرگس«شهلا» و «پُر پَر» گل داده و ساقه‌های تُردشان قد کشیده‌اند؛ گونه‌هایی که نوبرانه‌هایشان در ماه‌های دی، بهمن و اسفند برداشت می‌شوند، هر سال به قرار آیین قدیمی اهدای 8هزار شاخه گل نرگس به آستان قدس‌رضوی، زائر می‌شوند و می‌روند تا ضریح و صحن‌های حرم امام‌رضا(ع).باقی‌شان نیز روانه بازارهای دور و نزدیک از تهران تا عراق و امارات‌متحده‌عربی می‌شوند؛ بسته‌های 50تا 100شاخه‌ای با نرخ ۶۰۰ تا ۹۰۰ هزار تومان. تعدادی هم سر از بساط گل‌فروش سرچهارراه و روی مزار عزیزی درمی‌آورند. شاید گاهی کم‌آبی، نرگس‌ها را از باروری بیندازد یا از قد و پَرشان بگیرد اما اهدا و نذر گل، سنتی ا‌ست پابرجا که در سایه آن، برگزاری جشنواره‌های سالانه و ملی گل نرگس، اجرای رویدادهای فرهنگی و تورهای گردشگری رونقی روزافزون دارد. اینها را عبدالحسن تجلی، 64ساله و از قدیمی‌ترین نرگس‌کاران بهبهان می‌گوید که بیش از 40سال است در نوبت نرگس‌چینی، وضو می‌گیرد و پابه‌پای کارگران فصلی، نرگس‌های زائر را برمی‌گزیند.


نرگس به بهبهان، گل کرد
نرگس‌‌های استان خوزستان، شهرستان بهبهان از دشت‌های ‌پایین‌دست ارجان تا بلندی‌های شهر خاییز، همه بومی‌ هستند و مست و رعنا؛ گل‌هایی با گلبرگ‌های سپید که به دور برگ‌های کوچک‌تر و زردرنگ حلقه زده‌اند. خوش‌بویند و خود‌ رو. ناز و نیاز چندانی ندارند. همین که خاک باشد و آفتاب و باران، ریشه می‌دوانند و ساقه به ساقه هم، تکثیر می‌شوند. بهبهان، وطن‌شان ‌و هزاران هزار سال است سایه‌نشین نخلستان‌هایش هستند؛ به گواه تاریخ بیش از 5هزار سال. رامین قلی‌زاده، پژوهشگر محیط‌زیست و ساکن بهبهان در این‌باره می‌گوید: «اوایل دهه 60حوالی شهر باستانی ارجان، حین حفاری به‌منظور ساخت سد مارون، مقبره‌ای تاریخی کشف شد. مقبره کیدین هوترانِ مومیایی‌شده، پادشاه عیلامی که زیورآلاتی به نقش و نشان گل نرگس در آن، بسیار بود.» نرگس‌های بهبهان، همه از گونه «شهلا» و «پُر پَر» هستند؛ گونه‌هایی معطر و مقاوم‌تر از باقی نرگس‌ها که در نرگس‌زار عبدالحسن تجلی و دیگر زمین‌داران نرگس (180تا 200زمین‌دار) نیز فراوانند.


خاطرخواه نرگس وعاشقِ‌امام‌رضا(ع)
اینجا، همه عاشق‌گل نرگس‌اند و امام‌رضا(ع). از سر همین عشق و عاشقی ا‌ست که بیش از 80درصد از کل جمعیت بهبهان، شغل و معاش خود را به‌‌  کشت و مشتقات‌گیری از گل نرگس گره زده‌اند و هر سال نیز نوبرانه کاشته و برداشته‌های باغ خود را به ‌ حرم رضوی می‌فرستند. عبدالحسن را همه می‌شناسند؛ از کشاورزان ریش‌سپید و دانشجویان رشته‌های کشاورزی تا خادم‌یاران بخش گل‌آرایی آستان امام‌رضا(ع).‌50سال است که نرگس می‌کارد و می‌چیند. این از پینه نرم دستانش پیداست. از چرایی و چگونگی آیین اهدای شاخه گل‌های نرگس به حرم امام‌رضا(ع) می‌گوید: « 70، ‌60سال پیش بود که حاج‌آقاخادمی، پیشکشی نرگس‌های نوبر به حضرت‌ رضا(ع) را رسم کرد... خدا سلامتش نگه دارد، قصه گذر امام‌رضا(ع) از بخش‌هایی از بهبهان را اولین بار ایشان به گوش ما خواندند.‌‌» ‌اهالی بهبهان بر این باور قدیمی‌اند که رویش نرگس‌های اعلا از برکت قدم‌های امام هشتم(ع) است.


گل‌ها نایب‌الزیاره می‌شوند
حالا به 70سال می‌رسد که نرگس‌کاران پیر و جوان بهبهانی، برداشت نخست خود را در جعبه‌های کارتنی، بسته‌بندی می‌کنند و می‌گذارند عقب کامیون و وانت‌بارهای کاروان نرگس‌های حرم رضوی. عبدالحسن، سری به 30کندوی زنبورعسل که انتهای نرگس‌زارش ردیف کرده، می‌زند: «سهم آقا محفوظ است؛ چه سرما محصول‌مان را سوزانده باشد یا کم‌آبی بیشترشان را خشکانده باشد و ‌چه حتی بازار در نوسان دلار و تورم باشد.» سری هم به اتاقک بسته‌بندی می‌زند که 10کارگر از مجموع 30کارگر فصلی‌اش، آنجا در تدارک جدا و سوا‌کردن نرگس‌هایند. پوست دست کارگران بسته‌بندی، چین‌های عمیق دارد و ستبر است و پوست صورت کارگران سر زمین هم آفتاب‌سوخته است و سبزه. نرگس‌ها با ساقه‌های بلند و صاف و گلبرگ‌های رسیده، یک سوی میز دسته شده‌اند و نرگس‌ها با ساقه‌های کج و گلبرگ‌های لک‌دار و آفت‌زده سوی دیگر پخش هستند. نرگس‌های زائر، همیشه از میان شاخه‌های سالم و به قول عبدالحسن، مجلسی انتخاب می‌شوند. بوی نرگس، مشام کارگران اتاقک بسته‌بندی را کور کرده و حال‌شان را اما خوب. 

نرگس ایرانی یا نرگس هلندی؟
عبدالحسن، احوالی هم از کارگران کارگاه فرآوری محصولات گل نرگس می‌پرسد؛ کارگاه‌های عسل‌گیری، روغن‌گیری و اسانس‌گیری از شهد و عصاره نرگس. زمین هر 3کارگاه از گلبرگ‌های پرپر شده، سپید است و کشورخانم (همسر عبدالحسن) هم اغلب با جارویی دستی، پی رفت و روبشان است. چادر رنگی را دور کمرش سفت پیچانده: «به خدا صدقه‌سر برکت نرگس‌های پیشکشی به آقاست که لیدر و گردشگر، راهش به منطقه ما باز شده...وگرنه که زمین‌های ما را اینجا، تَه جنوب غربی ایران چه‌کسی می‌شناخت!» عبدالحسن پشت‌بند حرف‌های همسرش درمی‌آید: «آمار بیکاری و مهاجرت به نسبت روستاها و شهرستان‌ها، کم است ... . هر سال فصل گل‌چینی که می‌شود حدود 5تا 6هزار کارگر مشغول کارند.»  بار نرگس‌زارها اگر خوب باشد، هر کارگر روزانه 10هزار شاخه گل می‌چیند و بسته‌بندی می‌کند: «نرگس‌کاران بهبهانی، فروش شاخه‌ای دارند و نرگس‌کاران شیرازی، کیلویی می‌فروشند...درهرحال به نرخ دلار فعلی، نرگس کیلویی 600تا 700هزار تومان قیمت دارد.» ‌بهبهانی‌ها، نرگس «پُر پَر» یا «شصت‌پَر» را گل‌گُنبک می‌گویند و شیرازی‌ها، گُمپ‌گُلُم؛‌ گونه‌هایی که یا کارگران نرگس‌زار یا خادم‌یاران حرم به نیت امام‌رضا(ع) با قیچی می‌بُرند. هر گروه که به گل‌چینی آمده باشند، وقت چاشت و ناهار، زیراندازی سر زمین پهن می‌کنند و در هوایی معطر، لقمه می‌خورند. لابه‌لای فرو‌خوردن‌هایشان، نگاهی به غنچه‌های بازنشده و خواب در بعضی ردیف‌ها می‌اندازند... غنچه‌هایی که از باران اول پاییز سیراب نشده‌اند. هم کارگران گل‌چین و هم عبدالحسن و باقی نرگس‌کاران، غصه غنچه‌های از دست رفته را می‌خورند و شاید که از ذهن‌شان چنین می‌گذرد: «اگر این غنچه‌ها باز و بیدار می‌شدند سرانه تولید گل ‌ نرگس از 60میلیون به 80میلیون شاخه می‌رسید...سرانه تولید و برداشت نرگس ایرانی که بالا برود می‌توانیم حق‌مان را از نرگس‌های هلندی بگیریم....»