حیثیت نقش منفی

شقایق‌عرفی‌نژاد | روزنامه‌نگار

بازیگر قدیمی سینمای ایران پس از ۶ دهه فعالیت مستمر، بیشتر با نقش آفرینی‌هایش در نقش های منفی در یادها مانده است. آخرین حضورش در «شاه ‌نقش» علاوه بر ادای دین به سینمای گذشته و چهره‌های شاخصش، ادای احترام به بخشی هم بود که حالا با رفتنش به خاطره‌ها پیوسته است. نقش‌آفرینی‌های عنایت بخشی تصویری محونشدنی از خاطره جمعی ایرانیان است.

۶۰سال پیش در چنین روزهایی با «پهلوان اکبر می‌میرد» نوشته بهرام بیضایی و به کارگردانی عباس جوانمرد روی صحنه رفت. چهره تازه‌نفس گروه تئاتر ملی تا یک دهه از چهره‌های پرکار تئاتر بود که بعدها بیشتر از 3همکاری‌اش با بهرام بیضایی در «میراث»، «ضیافت»و «سلطان مار» نام برده شد‌. در «میراث» بهرام بیضایی در آخرین لحظات جای عباس جوانمرد را گرفت و در «سلطان مار» با بازی در 6نقش فرصتی برای درخشش بخشی پیدا شد. با حضور در جلوی دوربین سینما و تلویزیون، کمتر روی صحنه تئاتر رفت، ولی تا سال‌ها هر فرصتی را برای حضور بر صحنه غنیمت می‌شمرد، چنان‌که در دهه70 در «مجلس زن‌کشی» داود میرباقری ایفای نقش کرد.


مثل خیلی از بازیگرانی که از تئاتر به سینما آمدند، بخشی نیز از طریق موج نو به سینمای ایران ورود کرد. انتهای دهه40 ابتدای شکل‌گیری جریان موج نو بود و بخشی سال ۱۳۴۹ در «آقای هالو» جلوی دوربین داریوش مهرجویی رفت و پس از آن با علی حاتمی در «خواستگار» و «ستارخان»، مسعود کیمیایی در «گوزن‌ها» و ابراهیم گلستان در «اسرار گنج دره جنی» همکاری کرد. بهترین فیلم این دوره‌اش اما «تنگنا»ی امیر نادری است. بخشی با خشم و شرارتی که در چشمانش مشهود بود به سودای انتقام از علی خوش‌دست(سعید راد) کیفیتی از نقش منفی را ارائه کرد که در سینمای ایران تازگی داشت. عنایت بخشی در دهه50 به همراه جلال پیشواییان به نقش منفی حیثیتی تازه بخشید.

در دهه60 بخشی یکی از پرکارترین بازیگران سینمای ایران بود و شاید بیشتر از هر بازیگر دیگری نقش مأموران امنیتی رژیم پهلوی را بازی کرد. در دورانی که بسیاری از هم‌نسلانش ناچار به ترک صحنه شده بودند بخشی به نقشش در «فریاد زیر آب» سیروس الوند، از آخرین فیلم‌هایش در سینمای قبل از انقلاب جلایی تازه بخشید و بارها به‌عنوان مأمور ساواک جلوی دوربین رفت. حضورش در«سناتور» صباغ‌زاده، «شکار» جوانمرد و «بازجویی یک جنایت» سجادی و در سال‌های بعد «۵۳ نفر» یوسف مهدوی، نشانه‌هایی آشکار از پختگی در اجرا را نمایان می‌کرد، جایی که تجربه و مهارت بخشی به کمک کارگردان‌های جوان پس از انقلاب می‌آمد.

بازی در سریال «سایه همسایه» اسماعیل خلج فصل تازه‌ای در کارنامه بخشی گشود تا او پس از سال‌ها تثبیت در نقش منفی با یاری گریم در سیمای ریش‌سفید عارف‌پیشه محله دوستدارانش را غافلگیر کند. شگفتی بعدی «مسافران» بیضایی بود؛ بازی در نقش یک راننده‌تریلی که مسبب فاجعه شده بود با تک‌گویی‌ای همراه شد تا عیار بالایش در بازیگری برای آنهایی که نقش‌منفی‌هایش را دست‌کم می‌گرفتند نمایان شود. بخشی از دهه80 بیشتر در تلویزیون فعال بود تا سینما و معمولا هم پرکار بود. در انبوهی تله‌فیلم و سریال زیر متوسط، بی‌اعتنا به نقش‌ها و متن‌های بد و کارگردانی ضعیف، بخشی کارش را با کیفیت قابل‌قبولی انجام می‌داد و همین باعث شده هر قدر به حافظه‌مان فشار بیاوریم، نتوانیم بازی بدی از او به یاد بیاوریم. 

مجید جوانمرد : بازی بخشی در «شکار»  الگویی برای نقش های مشابه شد
مجید جوانمرد که در دهه 60 در فیلم «شکار» از حضور عنایت بخشی بهره برد از بازی این بازیگر می گوید.
  سال 1365نقش ساواکی  در فیلمنامه خودداشتم که غیرمتعارف بود. برای اینکه واقعا شخصیت بود، یعنی نه سیاه مطلق بود و نه سفید مطلق. شخصیت خاکستری‌ای بود که مشکلات شخصی داشت. از جنس ساواکی‌هایی که در بقیه فیلم‌ها دیده می‌شدند، نبود. خودش هم خیلی این نقش را دوست داشت. بازی کرد و بعدها که فیلم به نمایش و موفقیت رسید خیلی راضی بود. من هم خیلی خوشحال بودم که از حضورش در این فیلم راضی است. وقتی همدیگر را می‌دیدیم خیلی دوست داشتیم که همکاری جدیدی داشته باشیم که متأسفانه پیش نیامد.
  ساواکی فیلم «شکار» نماد و الگویی شد برای این شکل نقش‌ها. آقای بخشی واقعا دوست داشت این نقش‌های چندبعدی را کار کند. با خود من که حرف می‌زد می‌گفت اکثر نقش‌های ساواکی که به او پیشنهاد شده سطحی هستند، ولی شخصیت ساواکی فیلم «شکار»  چندبعدی است. آدمی ‌است که انگار حریف می‌طلبد، یعنی به دشمنش به‌عنوان یک شخصیت خبیث نگاه نمی‌کند. انگار دنبال یک رقیب است. با خسرو شکیبایی به‌عنوان شخصیت مقابلش رابطه ذهنی برقرار می‌کند، حتی وقتی بالای جنازه شخصیت خسرو شکیبایی به‌عنوان یک مبارز می‌رسد، از مرگ او افسوس می‌خورد. اینها نشانه یک شخصیت‌پردازی درست است.
  اول قرار بود سیاوش طهمورث نقش ساوکی فیلم «شکار» را بازی کند که با او به توافق نرسیدیم. بعد آقای بخشی معرفی شد و همان لحظه هم به توافق رسیدیم و برای تست گریم و لباس رفت و کار را شروع کردیم. دوستی عمیقی هم بین ما شکل گرفت و خیلی دوست داشت شکار 2ساخته شود که نه برای او 
پیش آمد و نه من.
  هر بازیگری باید توانایی بازی در هر نقشی را داشته باشد؛ یک‌جا یک حاج آقای سنتی بازاری است، یک‌جا ساواکی است و یک‌جا هم مدیر یک کارخانه. آنچه از روحیات عنایت بخشی می‌دانم، این است که عاشق نقش‌های منفی عمیق بود.

یوسف سیدمهدوی: بخشی بازیگر بزرگی بود
عنایت بخشی در دهه1360 به‌دفعات در نقش منفی فیلم‌هایی چون «سناتور»، «شکار»، «خبرچین»، «ترن» و «53نفر» بازی کرد. در «53نفر» (1368) که یوسف سیدمهدوی کارگردانی‌اش را برعهده داشت، بخشی نقش مأمور سازمان اطلاعات و امنیت کشور را بازی می‌کرد، اما با اینکه بارها در این نقش ظاهر شده بود همچون «شکار» به شکلی شخصیتش در «53نفر» را بازی کرد که متفاوت با آدم‌بدهای کلیشه‌ای بود. یوسف سیدمهدوی 71ساله که سال‌هاست دیگر در سینما و تلویزیون کار نمی‌کند، از تجربه همکاری‌اش با عنایت بخشی در «53نفر» گفت.
  در «53نفر» عنایت بخشی و مرحوم فریبرز سمندرپور خیلی جفت بودند. من وقتی سمندرپور را انتخاب کردم، باید یک آدمی به لحاظ فرم صورت و نوع بدن و گفتار انتخاب می‌کردم که کنتراستی با او پیدا می‌کرد و مناسبات و رابطه‌ها را جذاب می‌کرد. بخشی چنین آدمی بود. من نمی‌خواستم ساواکی‌های فیلم کاملا بد باشند. می‌خواستم وجهه انسانی داشته باشند، مخصوصا در آن دوران که فیلم‌های انقلابی ساخته می‌شد و آدم‌بدها خیلی بد و آدم‌‌خوب‌ها خیلی خوب بودند‌ ‌
   بخشی بازیگر خیلی منعطفی بود. بعضی جاها که با او صحبت می‌کردم و می‌گفتم کار دیگری انجام بده، به‌راحتی انجام می‌داد. انعطاف خیلی خوبی داشت. شرایط کار هم برایش مهم نبود که بهانه‌جویی کند. وقتی خسته می‌شد، می‌رفت استراحت می‌کرد و بعد دوباره برمی‌گشت و خیلی سرحال کارش را انجام می‌داد. در سریال «هدف گمشده» هم یک‌بار دیگر با همدیگر کار کردیم. در آنجا هم خیلی خوب کارش را انجام داد. در «53نفر» با بخشی رابطه خوبی برقرار کرده بودم. بخشی بازیگر بزرگی بود که می‌توانست نقش‌هایی بهتر و قوی‌تر‌ بازی کند. او از نقش‌هایی که بازی کرد استعداد بالاتری داشت. تهیه‌کنندگان و کارگردانان‌سینمای ما سعی می‌کنند به بازیگران نقشی شبیه کارهای قبلی‌شان بدهند، به همین دلیل بخشی نتوانست خیلی نقش‌های نوآورانه‌ای بازی کند. اما کمتر از قدوقواره بازیگران مهم دوران خودش نبود.‌