بازیگران خاموش

 در سال‌های آغازین جشنواره فیلم فجر، نقش تهیه‌کننده هنوز در سایه کارگردان تعریف می‌شد و فجر بیشتر به فیلم واکنش نشان می‌داد تا به شبکه مناسبات تولید. اما با گسترش بدنه سینمای حرفه‌ای و شکل‌گیری ساختارهای رسمی‌تر، تهیه‌کنندگان به‌عنوان واسطه میان سینما و نهادهای تصمیم‌گیر ظاهر شدند. از این مقطع به بعد، حضور در فجر دیگر صرفا به کیفیت اثر وابسته نبود، بلکه به جایگاه تهیه‌کننده در معادلات فرهنگی نیز گره خورد. در دهه‌های بعد، این نقش پررنگ‌تر شد. برخی دوره‌ها شاهد شکل‌گیری نوعی تهیه‌کنندگی تثبیت‌شده بودیم؛ چهره‌هایی که حضورشان در فهرست فیلم‌های جشنواره، تقریبا تضمین‌شده به‌نظر می‌رسید. این وضعیت، به‌تدریج توازن رقابت را بر هم زد و فضای فجر را به سمت پیش‌بینی‌پذیری سوق داد. از سوی دیگر یکی از پیامدهای این تمرکز قدرت، تأثیر غیرمستقیم بر روند داوری بوده است؛ هرچند داوران در ظاهر مستقل عمل می‌کنند، فضای کلی جشنواره، تحت‌تأثیر مناسبات تولید شکل می‌گیرد. فیلم‌هایی که از پشتوانه تهیه‌کنندگی قدرتمند برخوردارند، اغلب با حاشیه امن بیشتری دیده می‌شوند؛ نه لزوما در نتیجه نهایی، بلکه در مسیر نمایش، توجه رسانه‌ای و جایگاه نمادین در جشنواره. در برخی دوره‌ها، تهیه‌کنندگان به بازیگران تنظیم‌کننده سلیقه جشنواره بدل شدند. نوع موضوع، فرم روایت و حتی لحن فیلم‌ها، به‌تدریج با آنچه امکان عبور از فیلتر تولید و نمایش را داشت، همسو شد. این همسویی، به کاهش تنوع سینمایی انجامید؛ فجر به جای میدان تجربه، به عرصه بازتولید الگوهای موفق گذشته نزدیک شد. هرچند در مقابل، دوره‌هایی نیز وجود داشت که با تغییر مدیریت جشنواره، این موازنه تا حدی به چالش کشیده شد و نتیجه، نوسانی دائمی میان وعده شفافیت و بازگشت به الگوهای آشناست. در نهایت، نسبت جشنواره فیلم فجر با تهیه‌کنندگان، نسبتی پیچیده و حل‌نشده باقی مانده است. تا زمانی که نقش تهیه‌کننده به‌عنوان یکی از کانون‌های قدرت به رسمیت شناخته نشود و درباره آن گفت‌وگوی شفاف شکل نگیرد، پشت صحنه تصمیم‌ها همچنان مبهم خواهد ماند.