اختراع «سینگر» چطور به کالای لوکس خانهها تبدیل شد؟
چرخ نجس در دارالخلافه!
سودابه رنجبر| خبرنگار:
خیاطی کردن یکی از مشاغل بسیار قدیمی است؛ حتی اگر آنقدر ساده بود که تعریف آن وصل کردن 2تکه پارچه به یکدیگر باشد باز هم برای رفع احتیاج و مهیا کردن لباس محسوب میشد. اما از دوران قاجار خیاطی و حرفه خیاطی اهمیت ویژهای پیدا کرد؛ درست از وقتی که مردم در دارالخلافه متوجه شدند میتوانند لباسهای پرزرق و برق بپوشند. اما تا قبل از اینکه چرخ خیاطی وارد تهران شود این شغل آنقدرها هم مهم نبود و بیشتر خیاطان آدمهای رنگوروپریدهای بودند که در قبال کار زیاد مزد کمی دریافت میکردند و به قول معروف سوزن بر چشم میزدند تا لقمه نانی به دست آورند.
آن روزها اینقدر مزون و قیمتهای پرتوپلا برای دوختن یک لباس شب در کار نبود. میگویند که در دوران مظفرالدین شاه قاجار پس ازبازگشت او از سفرفرنگ نخستین چرخ خیاطی وارد ایران شد. مظفرالدین شاه این اختراع فرنگی را همراه یک خیاط قفقازی به تهران آورد تا لباس درباریان توسط خیاط ماهر قفقازی دوخته شود. اما در آن روزگار شرایط اجتماعی مردم اینگونه بود که هر آنچه که از فرنگ و کشور خارجی به ایران وارد میشد حکم نجس را پیدا میکرد و اقشار مختلف مردم در استفاده از آن روی خوش نشان نمیدادند. در مورد چرخ خیاطی مردم معتقد بودند که پارچه با چرخ، جویده و دوام آن کم میشود و حتی در زمان بسیار کمی میتوانند یک لباس را بدوزند پس خیاط کار مهمی انجام نداده است.
در زمانی که خیاطی مورد استقبال مردم نبود یکی از خیاطان تهرانی برای آنکه از مشتریان خود بابت دوختن لباس با چرخ دستمزد کمی نگیرد جلو دکانش مقوایی با این مضمون آویزان کرد: «مشتریانی که بخواهند لباسهایشان با چرخ دوخته شود باید از این تاریخ تا 2ماه صبر کنند. چون پیشکاری زیاد شده و نوبت نمیرسد.» همین اعلامیه توانست مردم را نسبت به لباس دوخته شده با چرخ مشتاق کند.گویی افراد با خود میگفتند: «حتماً لباسهای چرخی خوب از آب درآمده که مردم باید چند ماه صبر کنند.» باترفندی که این خیاط به کار برد خیاطان دیگر توانستند دستمزد این نوع لباسها را بالا ببرند و عوام بیش از گذشته نسبت به این وسیله علاقهمند شدند.
در آن روزگار 3 دستهدوزندگان لباس در تهران دارالخلافه آن روزگار فعال بودند. نخستین گروهدوزندگان رسمی که دکان و تشکیلاتی داشتند و لباسها را طبق الگو میدوختند و مشتریان آن اعیان، اشراف، رجال و پسر حاجیها بودند. دومین دسته خیاطان بازاری که محلشان در بازار دوختهفروشیها (سرای امیر) بود که البسه بازاری تهیه میکردند و در اختیار مردم میگذاشتند. این لباسها به نسبت ارزانتر بود و هر کسی به بازار میرفت هر لباسی را که اندازهاش بود با قیمت ناچیزی میخرید. سومین گروه زنان خانهدار بودند که خیاطی را یاد گرفته و برای اهل خانه خود لباس میدوختند و اضافه وقتشان را نیز به دوختن لباسهای اشخاص غریبه اختصاص میدادند. در هر صورت خیاطیکاری سخت به شمار میآمد که در قبال کار زیاد دستمزد اندکی دریافت میشد و این سومیها کارشان از بقیه سختتر بود.
چرخ سینگر چطور وارد ایران شد
«بارتلمی تیمونیه» فرانسوی را نخستین کسی میدانند که در سال 1830 میلادی چرخ خیاطی را اختراع کرد. در آن زماندوزندگان هموطن او که خیال میکردند با این اختراع جدید کار و کاسبی آنها کساد خواهد شد شبانه به خانه او ریختند و اختراع او را آتش زدند اما ایده ساخت ماشیندوزندگی چیزی نبود که از ذهنها برود. سالها بعد در 1845 میلادی بار دیگر ماشینهای دوخت ودوز در آمریکا توسط 2مخترع با نامهای «آیزاک سینگر» و «الیاسهاو» که هریک مدعی بودند زودتر به این اختراع رسیدهاند به ثبت رسید؛ این بار چرخ خیاطی که شبیه مدلهای امروزی بود به سرعت همهگیر و در همه جای جهان به کار گرفته شد. در همان سالها بود که پای چرخ خیاطی هم به ایران باز شد و با همه اظهار بیعلاقگی که در استفاده از آن ابراز میشد به سرعت جای خود را در زندگی تهرانیها باز کرد تا آنجا که به یکی از وسایل منزل و اقلام جهیزیه دختران دم بخت تبدیل شد و برای فرستادن جهیزیه به خانه شوهر، چرخ خیاطی در طبقه دوم و پشت سر آینه و چراغ قرار میگرفت.
با توجه به استقبال تهرانیان به چرخ خیاطی کارخانه معتبر آمریکایی سینگر نخستین ماشینهایدوزندگی را به ایران آورد و یک نمایندگی رسمی نیز در تهران دایر کرد. این نمایندگی که در خیابان بوذرجمهری(15 خرداد فعلی) قرار داشت به افرادی که چرخ خیاطی میخریدند زیر نظر مربی آمریکایی آموزش خیاطی میداد. مرکز فروش چرخ خیاطیهای سینگر در جنوب خیابان بوذرجمهری بود که مدتی بعد با تشکیلاتی وسیعتر به خیابان لختیها (سعدی فعلی) انتقال یافت و تا مدتها چرخهای سینگر در هنر خیاطی حرف اول را میزد. سرانجام با همه گیرشدن چرخ خیاطی، لباسهای جدید و مد روز اروپایی جایگزین عبا و بالاپوش شد.
یک هنر لوکس
در تهران قدیم دکان خیاطی که لباس زنانه بدوزد وجود نداشت و لباس زنها فقط توسط زنان آن هم در خانه و توسط خانمهایی که تبحر نداشتند دوخته میشد. زنانهدوزی توسط خیاط مرد در زمان پهلوی اول در دوران کشف حجاب زنان به وجود آمد و باعث شد که خیاطان از کسالت، کمکاری و دستمزد کم خلاص شوند. بعد از گذشت چند سال به تدریج چرخ خیاطی توانست در میان وسایل منزل جای خود را پیدا کند و زنانی که حتی خیاطی هم بلد نبودند به دلیل خودنمایی و چشم و همچشمی از عمدهترین خریداران چرخ خیاطی شدند. کنار اتاق مهمانخانه چرخ خیاطی را روی میز چرخ خیاطی (چهارپایه مخصوص) قرار میدادند و آن را با ملحفههای سفید گلدوزی شده میپوشاندند و در واقع به جایی رسیدیم که چرخ خیاطی یکی از تزیینات لوکس منزل محسوب شد.
