محله قدیمی و مشهور پایتخت گرفتار آسیب‌ها
هویت گمشده عودلاجان
امین رحیمی | خبرنگار
منطقه 12
عودلاجان یکی از محله‌های قدیمی تهران است که با 400 سال تاریخچه مکتوب، قدمتی معادل پایتخت دارد. این محله روزگاری به همراه سنگلج، ارگ، دولت، چال میدان و بازار یکی از محله‌های اصلی طهران بود و در اواخر دوره قاجار محله اعیان‌نشین طهران محسوب می‌شد. طی دهه‌های متمادی این محله برای خودش برووبیایی داشت و به بخش‌هایی از هویت و تاریخ طهران در دوران معاصر پیوند خورده بود. اما عودلاجان این سال‌ها دیگر حال و روز خوشی ندارد. محله‌ای است که ساکنانش نیز از زندگی در آن خشنود نیستند و دیگر از آن شکوه و هویت تاریخی خبری نیست. عودلاجان قدیم، امروز با مشکلات بسیار مواجه است.
محله قدیمی عودلاجان امروزه محله‌های پامنار، امامزاده یحیی(ع)، بخش‌هایی از بازار و خیابان ناصرخسرو را در بر می‌گیرد. بسیاری از اماکن تاریخی و میراث فرهنگی پایتخت، که فقط آوردن نام آنها فهرستی طولانی می‌شود، در محدوده این محله واقع شده است. مدرسه سپهسالار قدیم، حمام نواب، مسجد و مدرسه میرزا ابوالحسن معمارباشی، خانه آیت‌الله سید‌حسن مدرس، خانه پروین اعتصامی، بقعه پیرعطا، حمام پامنار، بقعه هفت دختران، بقعه امامزاده اسحاق(ع)، خانه قوام‌الدوله، خانه جلال‌الدین تهرانی، عمارت کاظمی، خانه نصیرالدوله و خانه دبیر‌الملک تنها بخشی از این اماکن تاریخی هستند. همسایگی با شمس‌العماره، دارالفنون و کوچه مروی و معابر و گذرگاه‌های بازار تهران برای ساکنان قدیمی عودلاجان سبک زندگی مرفه‌ای پدید آورده بود.
بخشی از گذرهای معروف و قدیمی تهران از جمله گذر باغ نظام‌الدوله، شترگلو، مسجد حوض، سردار، سپهدار، معین‌الملک، حاجی علی، آقا موسی تاجر، میرزا آقاجان، سهراب خان، نقاره‌چی‌ها، هادی‌خان و امیر تومان در این محله واقع شده است. به دلیل سکونت بزرگان عالم سیاست در عودلاجان این محله با حوادث و خاطرات تاریخی پایتخت پیوند داشت. علاوه بر اینها اغلب این گذرها دیگر اسم و رسم سابق را ندارند. آن معماری قدیمی و فاخر محله نیز به کلی از بین رفته و فقط برخی میراث فرهنگی هستند که به شکل سابق باقی مانده‌اند. با ورود به کوچه‌پسکوچه‌های عودلاجان این آثار معماری انگار که از دل تاریخ سر برآورده باشند جلو چشم نمایان می‌شوند.
بافت فرسوده بلای جان عودلاجان
محله قدیمی عودلاجان این روزها به کلی فرسوده است و مشکلات زیادی دارد. مشکلاتی که اهالی امروزی عودلاجان و ساکنان محدوده پامنار، امامزاده یحیی(ع) و بخش‌هایی از بازار هر روز با آنها مواجه‌اند. «فاطمه ابراهیمی» مدیر محله امامزاده یحیی(ع) با اشاره به این موضوع درباره زندگی در بافت فرسوده می‌گوید: «بافت فرسوده، اماکن بی‌دفاع شهری و مهاجر‌پذیری، منظر و هویت این محله را تغییر داده است. به دلیل مجاورت با بازار برخی خانه‌ها نیز به انبارهای کالا تبدیل شده‌اند و در برخی معابر، بافت مسکونی از بین رفته است. آسیب‌های اجتماعی هم به وفور مشاهده می‌شود.»
وی دلیل این مشکلات را چنین بیان می‌کند: «از حدود سال 1385 که سازمان میراث فرهنگی طرحی برای حفظ آثار تاریخی محله عودلاجان ارائه داد مشکلات شروع شد. بر اساس این طرح مجوز نوسازی منازل و املاک محدود شد و برای مثال فقط برای ساخت بنا تا دو طبقه مجوز صادر می‌شود. این‌طوری شد که محله به‌تدریج فرسوده و مشکلاتش زیاد شد. بافت فرسوده که باشد خانه‌ها ارزان و مهاجران زیاد می‌شود. مهاجر‌نشینی و حضور اتباع خارجی و افرادی که از سایر محله‌های تهران فقط به دلیل سکونت ارزان به عودلاجان می‌آیند، بافت فرهنگی و اجتماعی محله را به کلی نابود کرد.»
مدیر محله از ساخت پاساژهای تجاری در محدوده خیابان علیمرادی طی سال‌های 89 و 90 خبر می‌دهد و معتقد است این کار می‌توانست شروعی برای رونق دوباره نوسازی در محله باشد. ابراهیمی به نکته‌ای قابل تأمل اشاره می‌کند: «گردشگران خارجی که برای دیدن اماکن تاریخی به این محله می‌آیند یکه می‌خورند و شوق و ذوقشان فروکش می‌کند. چون بافت فرسوده و وضعیت نابسامان اطراف بناهای تاریخی را می‌بینند و می‌گویند عکس‌های زیبایی از این عمارت تاریخی دیده بودیم و حالا تازه متوجه می‌شویم که در کنارش ساختمان‌های فرسوده و متروکه با منظری زشت وجود دارد.»
محدودیت‌های نوسازی
مشکلات مربوط به نوسازی عودلاجان موضوعی است که «محسن شفیعی» شورایار محله پامنار نیز به آن اشاره می‌کند. وی معتقد است باید برای نوسازی طرحی نو ارائه شود: «می‌توان در محدوده یک بنای تاریخی تا شعاع مشخصی ساخت‌وساز طبق ضوابط باشد. ولی نه اینکه در کل محله نوسازی دشوار و ناممکن شود. اکنون برای ساخت و ساز در کل محله ضوابط و محدودیت وجود دارد و با این شرایط اهالی خانه‌هایشان را نوسازی نکرده‌اند و املاک فرسوده شده است.
بسیاری از اهالی قدیمی از این محله رفته‌اند و خانه‌های فرسوده‌شان را برای سکونت به مهاجران اجاره داده‌اند یا به‌عنوان انباری در اختیار واحدهای صنفی گذاشته‌اند.» وی از حفاظت نادرست میراث فرهنگی نیز گله دارد و می‌گوید: «برای نوسازی منازل در محله محدودیت گذاشته‌اند و از آثار تاریخی به درستی حفاظت نمی‌شود. برای مثال ملک سرهنگ ایرج سال‌ها رها شده بود و تازه یکسال است برای مرمتش اقدام شده.» وی به اعضای خاندان طهماسبی، کاظمی، شفیعی، ثقفی، خدا کرمی، روح افزا، قریشی و... اشاره می‌کند که اجدادشان بیش از 100 سال در این محله سکونت داشته‌اند ولی خودشان به دلیل مشکلات بافت فرسوده از عودلاجان رفته‌اند. علاوه بر این از فعالیت مشاغل مزاحم نظیر لیزر طلق، طلاسازی، آبکاری و... در محله خبر می‌دهد که بر مزاحمت‌ها در این محله افزوده‌اند.
پیگیری طرح‌های نوسازی
در بخش مرکزی محله عودلاجان قدیم، شهرداری برخی املاک را برای اجرای طرح‌های شهری با رویکرد حفظ بافت هویتی محله تملک کرده است. «پیمان‌حسین محسنی» شهردار منطقه12 ضمن اشاره به این موضوع درباره تلاش برای حفظ هویت عودلاجان می‌گوید: «شهرداری در این حوزه طرح‌هایی را پیگیری می‌کند که علاوه بر حفظ هویت محلی محرکی برای نوسازی باشد. پیشنهاد اصلی این است که اماکن تاریخی حفظ شوند و برای باقی بخش‌های محله اجازه نوسازی داده شود. در وضعیت فعلی نوسازی املاک با محدودیت‌های فنی همراه است و گاه پیگیری پرونده‌های ساخت‌وساز و استعلام از میراث فرهنگی طولانی می‌شود.» به گفته وی شهرداری برای حفظ هویت عودلاجان طرح‌های مختلفی اجرا می‌کند، از جمله اینکه سردرهای منازل مسکونی این محله را که ارزش تاریخی داشته‌اند بهسازی و مرمت کرده است.
حفظ آثار تاریخی ضروری است
مشکل عودلاجان را از اداره میراث فرهنگی تهران پیگیری می‌کنیم. «سپیده‌سیروس‌نیا» معاون این اداره ضمن ارائه توضیحاتی درباره ضرورت حفظ هویت تاریخی محله می‌گوید: «هر درخواستی برای نوسازی به این نهاد ارائه شود طبق ضوابط پیگیری می‌شود. پاسخ به درخواست‌ها به بازدید میدانی کارشناسان و بررسی‌های دقیق و فنی نیاز دارد و گاهی زمانبر می‌شود. در گذشته برای نوسازی این محله مشکلاتی پیش آمده بود که هویت تاریخی آن را تهدید می‌کرد. برای مثال، ساخت‌وسازهای چهار طبقه‌ای در کوچه‌های باریک انجام می‌شد. این در حالی است که حفظ آثار تاریخی محله ضروری است. به همین دلیل حالا هر نوع ساخت‌وساز در این محله نیازمند رعایت ضوابط دقیق است.» پیشنهاد وی در این‌باره چاره‌اندیشی شهرداری و ارائه تسهیلاتی است تا نوسازی املاک به طریقی انجام شود که محدودیت‌های مرتبط با حفظ آثار تاریخی را رعایت کند و برای مالکان صرفه اقتصادی هم داشته باشد.
موزه شهری
حفظ آثار تاریخی به قیمت مهاجرت اهالی اصیل یک محله و بروز آسیب‌های اجتماعی موضوعی است که جای بحث دارد. «مجید ابهری» رفتار‌شناس و آسیب‌شناس اجتماعی در این‌باره معتقد است وقتی هویت یک محله از آن سلب شود آسیب‌ها از راه می‌رسند. وی درباره ضرورت حفظ هویت محله نیز می‌گوید: «محله‌ها شناسنامه فرهنگی و تاریخی یک شهر هستند که از سرگذشت شهر یا حتی کشور سخن می‌گویند.
محله عودلاجان که روزگاری میزبان مهم‌ترین بناهای شهری و ساکنانی نامدار از میان رجال سیاسی و ادبی، بازاریان و‌ترقی خواهان بوده است می‌توانست امروزه عصاره هویتی پایتخت باشد؛ محله‌ای محافظت شده در برابر تحولات اجتماعی و فرهنگی و همچنین آسیب‌ها و ناهنجاری‌های زندگی شهری. اما به دلایل مختلف حالا محدوده‌ای از پایتخت است که منظره آن با خانه‌های متروکه، خرابه‌های معتاد‌نشین و دیوارهای چرک و آلوده پیوند دارد.» به اعتقاد وی عودلاجان می‌توانست موزه‌ای شهری باشد و محدوده‌ای برای قدم زدن در تاریخ تهران قدیم. شاید حالا هم دیر نشده باشد و بتوان هویت اصیل این محله را بازگرداند.
در همینه زمینه :
