چنار 1200 ساله را سر بریدند
چطور به دستور حکومت رضاخانی یادگار سبز اوین نابود شد
پریسا امیرقاسم خانی | خبرنگار
«پاچنار» در فرهنگ شمیرانی‌های اصیل به‌ویژه اهالی اوین معنای خاصی دارد. در این فرهنگ، پاچنار به مکانی اطلاق می‌شود که در آن سر قدیمی‌ترین چنار شمیران به دستور حکومت پهلوی اول بریده شد و داستان این ظلم زبان به زبان گشت تا امروز که حدود یک قرن از آن زمان می‌گذرد هنوز هم وقتی نام پاچنار می‌آید در نگاه اهالی اوین، غمی سنگین موج می‌زند.
دستان گشوده 7 مرد
نزدیک به صد سال قبل در روستای اوین یکی از قدیمی‌ترین روستاهای شمیران که قدمت سکونت انسان در آن به هزاره‌های اول و دوم پیش از میلاد می‌رسد کهن‌ترین درخت چنار محله شمیران وجود داشت. طبق اسناد تاریخی بیش از هزار و 200 سال از عمر آن می‌گذشت. این درخت از درخت چنار امامزاده صالح(ع) در شمال حیاط فعلی امامزاده نیز قدیمی‌تر بود و درست در میدان مرکزی روستای اوین قرار داشت. اهالی قدیمی محله اوین که این چنار را دیده‌اند می‌گویند قطر چنار به حدود دستان گشاده و به هم پیوسته 7 مرد می‌رسید و شاخه‌های آن در اطراف از دو سمت رو به آسمان رشد کرده بود و پرندگان شمیران که امروز دیگر کمتر اثری از آنها دیده می‌شود مانند سار، گنجشک، بلبل، قناری و... روی شاخه‌های آن درخت لانه داشتند.
سایه‌سار اهالی
تصویر و خاطره چنار هنوز در ذهن اهالی اوین زنده است و مانند یک نامه سر به مهر آن را با خود در قلب‌هایشان نگه داشته‌اند. «سید مهدی اعرابی» از اهالی قدیمی اوین تعریف می‌کند: «در دو سوی غربی و شرقی چنار، دو قهوه‌خانه قدیمی و سمت شرق یک تنوره آسیاب و حوضچه آبی بود و چون چنار در میدان مرکزی روستا قرار داشت دکان‌های کوچک مانند بقالی، قصابی، نانوایی، میوه‌فروشی و... اطرافش دیده می‌شدند. شبکه نهر طویل 700 ساله اوین هم در سمت شمال آن قرار داشت.
اطراف چنار روزها و شب‌ها سایبان و محل گردهمایی و شور و مشورت اهالی بود. زیر سایه شاخ و برگش، تخت‌های چوبی قرار داشت که اهالی روی آن می‌نشستند و به گپ‌وگفت در مورد موضوعات محله مانند کسب و کار آب و زمین و درو محصول می‌پرداختند. به علاوه داخل تنه درخت به علت فضای خالی، تابستان‌ها دکان کفاشی و زمستان‌ها یخ‌فروشی بود. در واقع نبض محله زیر درخت قدیمی می‌تپید و اهالی با زندگی اجتماعی زیر این درخت خو گرفته بودند. به نحوی که این محل را به قول امروزی‌ها مجلس محلی می‌دانستند.»
مقاومت مردم در مقابل تصمیم حکومت
از سال 1304 زمانی که رضا شاه به حکومت رسید بی‌عدالتی‌ها از طرف حکومت وی درخصوص مالکیت اراضی و آب و حق و حقوق کشاورزان به وجود آمد. به همین دلیل آن سال‌ها اغلب بزرگان محله زیر سایه درخت چنار جمع می‌شدند و نحوه مقابله با ظلم‌های حکومت را بررسی می‌کردند تا از طریق گرفتن وکیل و طرح شکایت به حقوق خود برسند. یکی از این گردهمایی‌ها به گوش نیروهای انتظامی و امنیتی دربار رسید و نهایت در سال 1308 نیروهای امنیتی به سرکردگی فردی به نام شیخ محمد خالصی‌زاده از گماشتگان حکومت درخت را قطع کردند تا باعث پراکندگی اهالی و از بین رفتن تجمع مردمی شوند.
در این میان حکومت علاوه بر اهالی اوین و کشاورزان، چنار بی‌زبان هزار و 200 ساله را هم مجرم تشخیص داد. اهالی قدیمی اوین خوب به یاد دارند یکی از روزهای اردیبهشت بود. زمانی که مأموران می‌خواستند درخت را قطع کنند مردم در اطراف درخت به نشانه اعتراض جمع شدند ولی در نهایت پس از زد و خورد بین اهالی و مأموران و تبعید چند نفر از اهالی، قطع درخت بعد از 40 روز میسر شد. بعد از مرگ درخت به نشانه سمبلیک نام میدان و جای قطع درخت را پای چنار یا پاچنار گذاشتند. امروز وقتی وارد محله اوین می‌شوید در مرکز محله و یک میدان کوچک روی بلندی و جنوب حسینیه قدیمی اوین مکانی هست که در اصطلاح محلی هنوز به پاچنار معروف است. ولی در آن چناری دیده نمی‌شود و معمولاً چند خودرو در آن پارک کرده‌اند ولی مردم نام‌های قدیمی را این‌گونه، حفظ و از هویت و تعلقات محلی خود دفاع می‌کنند.
در همینه زمینه :
