یوز ایرانی زیاد شد

زهرا رفیعی | روزنامه‌نگار

در ماه‌های اخیر افزایش گزارش‌های مربوط به مشاهده و ثبت یوزپلنگ آسیایی توسط محیط‌بانان و مردم محلی بار دیگر توجه افکار عمومی را به وضعیت این گونه در خطر انقراض جلب کرده است. این مشاهده‌ها، هم امیدهایی تازه ایجاد و هم پرسش‌های جدی درباره وضعیت واقعی جمعیت، میزان پایداری آن و کارآمدی برنامه‌های حفاظتی مطرح کرده است. باقر نظامی بلوچی، عضو هیأت علمی پژوهشکده محیط‌زیست و مدیر پروژه حفاظت از یوز آسیایی در  گفت‌وگو با تلویزیون اینترنتی همشهری به تشریح آخرین وضعیت یوز در ایران، چالش‌های اساسی حفاظت، محدودیت‌های موجود و اقداماتی می‌پردازد که اگر امروز انجام نشوند، فردا ممکن است بسیار دیر باشد.

عددها فریبنده‌اند
برخلاف تصور عمومی برای یوزپلنگ آسیایی «سرشماری» به‌معنای دقیق وجود ندارد. پایش این گوشتخوار مخفی‌کار نیازمند دوربین‌گذاری گسترده و سیستماتیک است؛ ظرفیتی که امروز در اختیار پروژه نیست. براساس داده‌های ترکیبی از دوربین‌های محدود، مشاهده‌های محیط‌بانان و گزارش‌های محلی تعداد یوزهای شناسنامه‌دار در ابتدای سال ۱۷ قلاده بود که در حال حاضر با احتساب افراد جدید، توله‌ها و مشاهده‌های تأییدنشده، حداقل جمعیت یوز در طبیعت ایران حدود 23یا ۲۷ قلاده برآورد می‌شود. این عددها اگرچه در ظاهر رشد نشان می‌دهند اما از منظر زیست‌شناسی حفاظت به‌شدت نگران‌کننده‌اند. به‌گفته مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی اگر جمعیت یک گونه به زیر ۵۰ قلاده برسد وارد «گرداب انقراض» می‌شود. تجربه از دست رفتن ناگهانی جمعیت یوز در استان یزد در دهه1380 نشان می‌دهد که فروپاشی می‌تواند بسیار سریع اتفاق بیفتد. باقر نظامی بلوچی تأکید کرد: در کنار این وضعیت نگرانی‌های جدی درباره تداخلات ژنتیک وجود دارد. بسیاری از یوزهای فعلی خویشاوند نزدیک یکدیگرند و ابزار پایش ژنتیک، گردنبندگذاری و حتی دوربین‌گذاری منظم به‌دلیل قطع منابع بین‌المللی و محدودیت‌های داخلی در دسترس نیست. حفاظت امروز یوز به تعبیر مدیر پروژه، «با دست‌های خالی» انجام می‌شود.

جابه‌جایی یوزها، تحت فشار زیستگاه 
مهم‌ترین تهدیدهای یوز همچنان انسانی است؛ از تعارض با دامداران و سگ‌های بدون صاحب گرفته تا شکار غیرمجاز و جاده‌ها. اگرچه تصادف‌های جاده‌ای بیشتر دیده می‌شود اما بخش بزرگی از تلفات هرگز گزارش نمی‌شود. در کنار این عوامل، بحران نوظهور شتر به یکی از ویرانگرترین فشارها بر زیستگاه توران تبدیل شده است، جایی که شمار شترها چند برابر ظرفیت مرتع شده و پوشش گیاهی و منابع آبی را هم نابود کرده است. جابه‌جایی یوزها به شمال جاده تهران-مشهد، هم نشانه ظرفیت برخی زیستگاه‌های جدید است و هم زنگ خطری از افزایش فشار در توران. با این حال، توران همچنان مهم‌ترین زیستگاه یکپارچه یوز در ایران است و از دست رفتن آن به‌معنای پایان امید به بقای یوز در طبیعت خواهد بود. به‌گفته مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی، یوز هنوز منقرض نشده اما به نقطه بدون بازگشت بسیار نزدیک است باقر نظامی بلوچی گفت: «یوز با سرعت ۱۰۰کیلومتر به سمت انقراض می‌رود و سرعت حفاظت ۱۰کیلومتر است.» آینده این گونه بیش از هر چیز به اراده ملی، هماهنگی بین دستگاه‌ها و تصمیم‌هایی بستگی دارد که اگر امروز گرفته نشوند، فردا دیگر فرصتی برای جبران باقی نخواهد ماند.

آخرین آمار یوزهای ایرانی
در طبیعت
  7یوز نر 
  6یوز ماده
  ۱۰ توله
  4 فرد بدون شناسنامه

در اسارت
  1 یوز نر
  3 یوز ماده زایا
  2 یوز نابارور

باقر نظامی بلوچی، مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی: 
  یوز با سرعت ۱۰۰ کیلومتر به سمت انقراض می‌رود و سرعت حفاظت ۱۰ کیلومتر است.
  مهم‌ترین تهدید یوز همچنان انسانی است؛ از تعارض با دامداران تا شکار غیرمجاز و جاده‌ها