گزارش
۱۰ خط قرمز برای جلوگیری از تکرار اشتباهات بنزینی
بنزین در گره تصمیم‌گیری
از شفافیت در تصمیم‌گیری و پرهیز از شوک‌درمانی تا رعایت عدالت، حفظ سهمیه‌ها و جلوگیری از غافلگیری مردم
سینا احدیان | روزنامه‌نگار
محدودیت استفاده از کارت‌های آزاد در ۱۱ استان و واگذاری اختیار بازنگری قیمت و سهمیه سوخت به کارگروه ویژه، نشان می‌دهد سیاست بنزینی دولت در ماه‌های اخیر وارد مرحله تازه‌ای شده است.به گزارش همشهری، از ۱۷ شهریور، نرخ سوم بنزین از ۵هزار به ۱۰هزار تومان افزایش یافت و در اوایل آبان نیز محدودیت استفاده از کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها در ۱۱ استان به اجرا درآمد. همزمان، هیأت وزیران اختیار بازبینی قیمت و سهمیه حامل‌های انرژی را به کارگروه ویژه واگذار کرد؛ تصمیمی که هنوز به‌معنای تصویب افزایش جدید قیمت یا تغییر سهمیه‌ها نیست.اظهارات مسئولان درباره سیاست‌های بنزینی، حساسیت‌ها درباره آینده را افزایش داده است. این تحولات بار دیگر پرسشی اساسی را مطرح می‌کند: اصلاحات بنزینی با چه ملاحظاتی باید پیش برود تا هزینه‌های اقتصادی آن به بحران اجتماعی و بی‌اعتمادی عمومی تبدیل نشود؟تجربه افزایش ناگهانی قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ و پیامدهای آن، در کنار تغییرات مرحله‌ای اخیر، نشان می‌دهد شیوه اجرای سیاست به اندازه خود تصمیم اهمیت دارد. بر این اساس، می‌توان معیارهایی برای هرگونه اصلاح در قیمت، سهمیه‌بندی و نحوه عرضه بنزین درنظر گرفت.
پنهان‌کاری، شوک‌درمانی و ایجاد بن بست، ممنوع
نخستین خط قرمز، پنهان‌کاری است. تصمیمی که هزینه یا شیوه دسترسی مردم به کالایی ضروری را تغییر می‌دهد، باید پیش از اجرا با جزئیات روشن اعلام شود. مردم نباید هنگام مراجعه به جایگاه سوخت برای نخستین‌بار از تغییر قیمت، سهمیه یا ضوابط استفاده از کارت مطلع شوند. دلایل تصمیم، گروه‌های مشمول و زمان اجرای آن نیز باید به‌روشنی توضیح داده شود. در کنار شفافیت، پرهیز از شوک‌درمانی اهمیت دارد. حتی اگر اصلاح قیمت از نظر اقتصادی ضروری باشد، اجرای ناگهانی آن می‌تواند هزینه‌های اجتماعی سنگینی ایجاد کند. تجربه آبان ۱۳۹۸ نشان داد نحوه اعلام و اجرای سیاست و فرصت مردم برای آگاهی و برنامه‌ریزی، به اندازه خود افزایش قیمت اهمیت دارد. اصلاحات باید تدریجی و قابل پیش‌بینی باشد.
بنزین فقط یک مسئله اقتصادی نیست
سیاست بنزینی را نمی‌توان صرفا با محاسبه هزینه تولید یا میزان مصرف ارزیابی کرد. هر تغییر در قیمت و سهمیه بر هزینه حمل‌ونقل، قیمت کالاها و معیشت خانوارها اثر می‌گذارد و ممکن است پیامدهای اجتماعی و امنیتی نیز داشته باشد. بنابراین، ارزیابی آثار تصمیم باید پیش از اجرا و با درنظرگرفتن همه این ابعاد انجام شود.از سوی دیگر، هیچ راننده‌ای نباید در میانه سفر و پس از پایان سهمیه، با نبود امکان دسترسی به سوخت مواجه شود. برای مصرف خارج از سهمیه، سفرهای ضروری و شرایط اضطراری باید راهکار مشخصی وجود داشته باشد. مدیریت مصرف نباید به اختلال در رفت‌وآمد روزمره مردم منجر شود.
مردم را غافلگیر و مقصر نکنید
میان اعلام تصمیم و اجرای آن باید فرصت کافی برای برنامه‌ریزی خانوارها و کسب‌وکارها وجود داشته باشد. اطلاع‌رسانی قبلی، علاوه بر فراهم‌کردن امکان تطبیق با شرایط جدید، از گسترش شایعه و نگرانی جلوگیری می‌کند. غافلگیر‌کردن مردم، اعتماد عمومی به سیاستگذار را تضعیف خواهد کرد.همچنین مصرف بالای بنزین را نمی‌توان فقط به رفتار مصرف‌کنندگان نسبت داد. خودروهای پرمصرف، فرسودگی ناوگان و ضعف حمل‌ونقل عمومی نیز در شکل‌گیری این وضعیت نقش دارند. تا زمانی که گزینه‌های جایگزین برای جابه‌جایی فراهم نشده است، نمی‌توان تمام بار مدیریت مصرف را بر دوش مردم گذاشت.
یک صدای رسمی برای سیاست بنزینی
اظهارنظرهای متفاوت مسئولان درباره قیمت، سهمیه و زمان اجرای تغییرات، به ابهام و نگرانی دامن می‌زند. وقتی پیشنهادهای مطرح‌شده در کارگروه‌ها به‌عنوان تصمیم قطعی دولت بازتاب پیدا می‌کند، مرز میان بررسی کارشناسی و سیاست رسمی مخدوش می‌شود. تعیین مرجع مشخص برای اطلاع‌رسانی و هماهنگی میان دستگاه‌ها ضروری است؛ موضوعی که تأکید اخیر محمدرضا عارف، معاون اول رئیس جمهور بر خودداری مسئولان از اظهارنظر درباره تصمیمات نهایی‌نشده نیز بر آن دلالت دارد.
بر اشتباه اصرار نکنید
خط قرمز دیگر، اصرار بر تصمیم‌های نادرست است. هیچ سیاستی از ابتدا بدون خطا نیست و ممکن است اجرای آن پیامدهایی پیش‌بینی‌نشده داشته باشد. دولت باید امکان ارزیابی، دریافت بازخورد و اصلاح تصمیمات را حفظ کند.
آزمایش و تامین زیرساخت‌ها قبل از اجرا
سامانه کارت سوخت، شبکه جایگاه‌های عرضه، سازوکار سهمیه‌بندی و روش پرداخت حمایت‌های جبرانی باید پیش از اجرای سراسری آزمایش شوند. اختلال در سامانه‌ها یا آماده‌نبودن جایگاه‌ها نباید به معطلی و سردرگمی مردم منجر شود. اجرای مرحله‌ای زمانی مؤثر است که اشکالات هر مرحله ارزیابی و پیش از گسترش طرح برطرف شود.
رعایت عدالت در سهمیه‌بندی
میزان وابستگی افراد به‌خودرو و توان اقتصادی آنها یکسان نیست. رانندگان تاکسی، کارگران، ساکنان مناطق روستایی و خانوارهای کم‌درآمد ممکن است از تغییرات بنزینی آسیب بیشتری ببینند. بنابراین، سیاستگذاری باید این تفاوت‌ها را درنظر بگیرد و مانع تحمیل هزینه‌های نامتناسب به گروه‌های آسیب‌پذیر شود. سهمیه جبرانی برای برخی مشاغل، ازجمله معلمان، صیادان و کادر درمان که در اظهارات اخیر مسئولان مطرح شده، باید با سازوکاری روشن و قابل ارزیابی اجرا شود.
در همینه زمینه :