چه کسی کمکاری کرد؟
۲۳ سازمان و نهاد، مسئول هوای پاک هستند
مهدی اسماعیلپور | روزنامهنگار
آسمان پایتخت خاکستری شده و آلودگی هوا دوباره به یکی از دغدغههای اصلی تهرانیها تبدیل شده است؛ بحرانی که با وجود تعدد دستگاههای متولی، همچنان میان 23نهاد مسئول دستبهدست میشود، چراکه براساس قانون هوای پاک، تمام دستگاههای مسئول موظفند در راستای مقابله با آلودگی هوا اقداماتی انجام دهند و درصورت کوتاهی هریک از نهادها،باید پاسخگو باشند. هرکدام از نهادهای متولی در کاهش آلودگی هوا تا چه حد به وظایف خود براساس این قانون عمل کردهاند؟
توپ در زمین کدام دستگاهها است؟
قانون هوای پاک سال1396 مصوب شد و در آن 14آییننامه، 39تبصره و 174تکلیف برای 25دستگاه مشخص شده است که شهرداری تهران یکی از آنهاست. وزارتخانههای صمت و کشور نقش و سهم بیشتر و مهمتری در بحث قانون هوای پاک و پیشگیری از آلودگی هوای تهران دارند. البته دستگاههای دیگر را هم نباید از قلم انداخت. کیفیت سوخت و بنزین و گازوئیلی که وسایل نقلیه مصرف میکنند پایین است و این موضوع خودش نقش مهمی در آلودگی هوای تهران دارد. در این بخش میتوان وزارت نفت و شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی را نام برد. چندی قبل مهدی علیزاده، مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی شهرداری تهران به کیفیت پایین گازوئیل و آسیبی که به ناوگان اتوبوسرانی وارد میکند اشاره کرده بود و مشخص نشد که بالاخره این مشکل برطرف شده یا نه؟! آن هم با خودروهای تولید داخل که بیش از میزان استاندارد سوخت مصرف میکنند که اینجا هم باز توپ به زمین وزارت صمت میافتد. به همین میزان میتوان برای سازمان محیطزیست و دیگر بخشهایی که در قانون هوای پاک دارای وظیفه و مسئولیت هستند سهم تقصیر قائل شد.
نقش دیگر دستگاهها
در این میان برای توسعه ناوگان حملونقل عمومی، وزارت کشور مسئولیتهایی در قبال شهرداری دارد، اما تقریبا تمام 2500دستگاه اتوبوس خریداریشده برای پایتخت از منابع شهرداری است. دولتها در تمام این سالها سهم خود از بلیت مترو و اتوبوس را پرداخت نکردهاند و اگر هم غیر از این بوده، معدود و انگشتشمار است. براساس آمارهای منتشرشده حدود 50درصد از آلودگی هوای شهر تهران ناشی از تردد وسایل نقلیه فرسوده است. طبق قانون هوای پاک در هرسال باید 500هزار خودروی فرسوده از رده خارج و اسقاط شود، اما هرگز این موضوع محقق نشده است. بهترین آمار اسقاط خودرو به سال1403 برمیگردد که فقط 300هزار خودروی فرسوده اسقاط شدند، یعنی آنقدر در این بخش عقب هستیم که اگر هرسال 500هزار خودروی فرسوده هم از رده خارج شوند، حدود 24سال طول میکشد تا خودروهای فرسوده فعلی تمام شوند.
سهم شهرداری در قانون هوای پاک چیست؟
برای شهرداری تهران 6وظیفه مشخص شده که در اغلب آنها مدیریت شهری با یک دستگاه دیگر همکار و شریک است. ازجمله مهمترین آنها میتوان توسعه حملونقل عمومی را نام برد که البته در این بخش وزارت کشور هم وظایف و تکالیفی دارد. درست مانند موضوع معاینهفنی که در این بخش هم وزارت کشور دخیل است. از دیگر موارد میتوان از بهبود زیرساختهای طرح ترافیک، توسعه فضای سبز و استفاده از پساب و روشهای نوین آبیاری نام برد.
توسعه حملونقل عمومی
درباره وظایف محول شده به شهرداری تهران در دوره ششم مدیریت شهری کافی است نگاهی به آمار شود. بهعنوان مثال در بخش توسعه حملونقل عمومی، شهرداری تهران در این دوره ظرفیت ناوگان اتوبوسرانی را با خرید 2500دستگاه اتوبوس جدید و نوسازی 745دستگاه اتوبوس، بیش از 3برابر افزایش داده است. 810دستگاه اتوبوس فعال سال1400 به حدود 3500دستگاه افزایش یافته است که از این تعداد 510اتوبوس برقی است. همچنین حدود 2500دستگاه اتوبوس دیگر قرارداد خریدشان بسته شده و پس از تولید بهمرور وارد ناوگان میشوند. در بخش تاکسیرانی هم بیش از 11هزار تاکسی فرسوده نوسازی شده که از این تعداد حدود 2هزار دستگاه برقیاند. تکمیل خطوط هفتگانه مترو، ساخت 22ایستگاه و 5/41کیلومتر مسیر، تکمیل و افتتاح خط متروی تهران-پرند، انعقاد قرارداد خرید 630واگن با طرف چینی و 113واگن ملی که تاکنون 2رام آن وارد ناوگان مترو شده، و نوسازی 645واگن مترو ازجمله اقدامات شهرداری تهران در بخش مترو است. البته تکمیل خطوط توسعهای و آغاز ساخت 4خط جدید را هم باید به این موارد اضافه کرد. آغاز نهضت برقیسازی و ایجاد زیرساختهای برقی با ساخت 25جایگاه شارژ و 192استند از دیگر اقدامات شهرداری در این بخش است. از طرفی در سالهای اخیر 50درصد بودجه سالانه شهر تهران به حملونقل اختصاص داده شده و رایگانسازی حملونقل عمومی هم از دیگر کارهای انجامشده است.
شهرداری و اجرای تمام مسئولیتهای قانونی
نوسازی تجهیزات آزمون در مراکز معاینهفنی تحت تملک شهرداری تهران (11مرکز) با هزینه یکمیلیون دلاری در سال1403 براساس آخرین استانداردهای روز دنیا، ایجاد 3واحد سیار معاینهفنی موتورسیکلت برای نخستینبار در کشور، افزایش 11خط معاینهفنی خودروهای سبک به خطوط معاینهفنی شهر تهران و درمجموع افزایش 20خط معاینهفنی در بازه چهارساله تنها بخشی از کارهای انجامشده در این بخش است. با انجام نوسازی، ظرفیت پذیرش مراکز معاینهفنی خودروی شهرداری تهران 5/12درصد بهصورت سالانه معادل 168هزار دستگاه خودرو افزایش پیدا کرده است. مراکز شهر تهران سالانه ظرفیت پذیرش بالغ بر 5/3میلیون خودرو را دارند.
در حوزه زیرساختهای طرح ترافیکی در کنار اجرای طرح ترافیک و محدوده کنترل آلودگی هوا، شهرداری درحال تدوین و ایجاد زیرساختهای لازم برای طرح ترافیک جدید است. در زمینه ناوگان ملکی هم شهرداری تهران تاکنون 106موتورسیکلت را برقیسازی کرده است. واگذاری 164موتورسیکلت به شرکت پست تهران و 150خودروی برقی به پلیس راهور تهران از دیگر فعالیتهای مدیریت شهری در حوزه هوای پاک است.
افزایش سرانه فضای سبز
در بخش توسعه فضای سبز هم شهرداری تهران طبق قانون هوای پاک با رساندن سرانه فضای سبز به 15مترمربع به وظیفه خودش عمل کرده است. در استفاده از پساب برای آبیاری فضای سبز در این دوره با احداث تصفیهخانههای جدید، میزان استفاده از پساب برای آبیاری فضای سبز از 20میلیون مترمکعب به 54میلیون مترمکعب رسیده است.
پاشنه آشیل معاینهفنی خودروها
طبق آمار80درصد منابع آلایندگی تهران متحرک (خودروها و کامیونها، موتورسیکلت، اتوبوس و...) و 20درصد آنها ثابت (صنایع، مراکز عرضه سوخت، نیروگاه و...) است. بازهم طبق آمارها بیش از 90درصد خودروهای دیزلی و موتورسیکلتهای فعال و بیش از 21درصد خودروهای شهر تهران فرسوده هستند. بهجز فرسودهها طبق آمارها میزان ردشدن خودروهای زیر 4سال (غیرمشمول برای دریافت گواهی معاینهفنی) که برای دریافت معاینهفنی برتر مراجعه میکنند، با خودروهای بالای 4سال که مشمول دریافت معاینهفنی هستند برابر است. این موضوع در وهله اول به کیفیت ساخت خودروهای تولیدشده بازمیگردد و همچنین نشان میدهد که قانون معافیت چهارساله خودروهای نوشماره نیاز به اصلاح و بازنگری دارد، درست مانند امکان دریافت برگه معاینهفنی از دیگر شهرها برای خودروهایی که درتهران تردد میکنند. طبق آمارها فقط حدود 34درصد خودروهایی که در شهر تهران تردد دارند معاینهفنی خودشان را از مراکز مجهز و معتبر داخل پایتخت دریافت کردهاند و مابقی آنها بهدلایل مختلف ازجمله بهروزنبودن دستگاهها و تجهیزات و آسانتربودن امکان دریافت برگه معاینهفنی به مراکز معاینهفنی اطراف تهران مراجعه میکنند. بازنگری در قانون کاهش سن خودروهای نوشماره از 4سال به 2سال و منع دریافت معاینهفنی از شهرهای دیگر برای تردد در شهر تهران از اختیارات وزارت کشور است. همچنین وقتی پای برخورد قانونی با خودروهای متخلف در حوزه معاینهفنی به میان میآید، پلیس راهور هم دارای سهم و نقش است.
صحبت از سلامت و جان هزاران تهرانی است
وقتی پای سلامت و جان انسانها در میان است و طبق آمارها سالانه حدود 6هزار نفر بر اثر آلودگی هوا در تهران جانشان را از دست میدهند، موضوع آلودگی هوا را باید فراتر از وظایف و مسئولیتهای قانونی نگاه کرد و بهجای تلاش برای انداختن توپ به زمین این و آن برای برطرفکردن این معضل تلاش کرد؛ کاری که شهرداری تهران در سالهای اخیر سرلوحه قرار داده است؛ ازجمله دادههای سیاهه جدید انتشار شهر تهران که توسط شرکت کنترل کیفیت هوای تهران انجام شد تا در سیاستگذاری، اختصاص بودجه و برنامهریزیها از آن استفاده شود.
قانون هوای پاک نیاز به بازنگری دارد
فاطمه کریمی، مدیرعامل شرکت کنترل آلودگی هوای تهران: قانون هوای پاک مربوط به 9سال قبل است و با توجه به بازخوردها و نیازهای امروز لازم است آسیبشناسی شود و مورد بازنگری قرار گیرد. در بحث اجرای قانون هوای پاک نمیتوانیم انگشت اتهام را به سمت دیگر دستگاهها بگیریم و یکدیگر را متهم به کمکاری و ترک فعل کنیم. گاهی قانون هوای پاک دارای یکسری ابهامها و ضعفها، چه در بخشهای اجرایی و چه نظارتی است. مشخص نشدن سهم هر دستگاه در بخشهای مشارکتی، نداشتن ضمانت اجرایی، بازدارنده نبودن جرایم، مشخص نشدن محل تخصیص بودجه، عدمساماندهی ناظران و... ازجمله اشکالات و ضعفهای این قانون است. در همین راستا، ما قانون هوای پاک را آسیبشناسی کردهایم و نتایج آن را برای بررسی در اختیار سازمان حفاظت محیطزیست و استانداری تهران قرار دادهایم.
راهحل اصلی نوسازی و برقیسازی حملونقل است
محمدصابر باغخانیپور، مدیرکل محیطزیست و توسعه پایدار شهرداری تهران: مقابله با آلودگی هوا از طریق نوسازی ناوگان حمل و نقل عمومی ضروری است. سهم ناوگان دیزل از کل آلودگی شهر تهران حدود ۵ تا ۶ درصد است که تقریبا تمام این ناوگان فرسوده است، همچنین حدود ۲۱ درصد آلودگی تهران مربوط به موتورسیکلتهاست که بیش از ۹۰ درصد آنها نیز فرسوده هستند. تقریبا ۵۰ درصد کل آلودگی هوای تهران ناشی از فرسودگی وسایل نقلیه است. در نتیجه نوسازی و برقیسازی ناوگان حملونقل عمومی مهمترین راهکار برای برطرف کردن آلودگی هوای تهران است. باتوجه به این موضوع، مسیر اصلی شهرداری برقیسازی ناوگان حملونقل عمومی است. تا امروز حدود 510 دستگاه اتوبوس برقی و بیش از ۲۰۰۰دستگاه تاکسی برقی به ناوگان شهرداری تهران اضافه شده که این اقدامات راهکار اصلی مقابله با آلودگی هواست.

اقدامات اصلی شهرداری در تحقق مأموریتهای محوله قانونی هوای پاک
معاینه فنی خودرو
9واحد سیار معاینه فنی درشهر تهران راه اندازی شد.
3خط معاینه فنی خودروهای سنگین ایجاد شد.
3خط سیار معاینه فنی موتورسیکلت راه افتاد.
یک میلیون دلارتجهیزات برای ارتقا و نوسازی 11مرکز معاینه فنی شهرداری تهران خریداری شد.
درمجموع افزایش 20خط معاینهفنی در بازه چهارساله تنها بخشی از کارهای انجامشده در این بخش است.
افزایش زیرساختهای حملونقل
25جایگاه شارژ برقی شامل 192استند درتهران نصب و راه اندازی شد.
5/41 کیلومتر مسیر مترو در این دوره از مدیریت شهری به بهرهبرداری رسید.
22ایستگاه در دوره ششم مدیریت شهری به بهرهبرداری رسید.
2000اسکوتر برقی با تسهیلات کم بهره و طولانی درقالب یک پویش درحال واگذاری به شهروندان است.
14پایانه مسافری تهران مسقف و بهسازی شد.
مدیریت پسماندها و استفاده از پسابها
اعتبارات، توسعه زیرساختهای تصفیه پساب افزایش یافت.
3تصفیهخانه بزرگ در شرق و غرب تهران راهاندازی میشود.
امکان استفاده از 56 میلیون مترمکعب آب پایدار برای آبیاری فضای سبز شهر تهران فراهم شد.
توسعه حملونقل عمومی
2500اتوبوس جدید وارد ناوگان شد.
510اتوبوس برقی در تهران فعال شد.
745اتوبوس تاکنون اورهال شده است.
75 متروباس برای شهر تهران خریداری شد.
2دستگاه متروباس(اتوبوس 3کابین26 متری) به عنوان
مدجدید حمل و نقلی وارد کشور شد.
50 اتوبوس برقی دوکابین برای تهران خریده شد.
3 دستگاه اتوبوس 18متری(دوکابین) برقی وارد کشور
شده است.
انعقاد قرارداد خرید 630واگن با طرف چینی و 113واگن ملی که تاکنون 2رام آن وارد ناوگان مترو شده است.
645واگن مترو نوسازی شده است.
11هزار تاکسی فرسوده تاکنون نوسازی شده است.
1924تاکسی برقی در تاکسیرانی تهران فعال است.
243 ون تاکسی تاکنون نوسازی شده است.
1000خودروی جی4 جایگزین تاکسی های فرسوده
خواهد شد.
164موتورسیکلت برقی تحویل اداره پست تهران شده است.
150خودروی برقی به پلیس راهورتهران واگذار شد.
106 دستگاه موتوربرقی وارد ناوگان شهرداری تهران شده است.
توسعه کمربند سبز و توسعه انرژی پاک
بیش از ۱۵مترمربع (داخل شهر و حاشیه شهر)
سرانه فضای سبز است.
۱۱ هزار هکتار به کمربند فضای سبز تهران اضافه شد.
140بوستان در این دوره مدیریت شهری افتتاحشد.
2/4 مگاوات ظرفیت نیروگاه خورشیدی به بهرهبرداری رسید.
کل ظرفیت نیروگاههایخورشیدی پیش از جنگ ۲۰۷۳کیلووات در۱۰۱ نقطه تهران بود.
