جمعیت ایران پشت چراغ قرمز
فعالان مردمی حوزه جمعیت دور هم جمع شدند تا فکری برای جمعیت آینده ایران کنند
فاطمه عسکری نیا | روزنامهنگار
گره جمعیت ایران کجاست؟ در ازدواجهای کمتر، در خانوادههایی که به داشتن یک فرزند بسنده میکنند یا در زوجهایی که به دلیل داشتن ۲فرزند، تصمیمی برای فرزند سوم ندارند؟ این موضوعات در گردهمایی فعالان مردمی حوزه جمعیت مورد بررسی قرار گرفت که با محوریت لبیک به فرامین رهبرانقلاب اسلامی ایران سیدمجتبی خامنهای برگزار شد. فاطمهسادات کتابچی، مشاور کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی با ارائه آماری از وضعیت فرزندآوری خانوادههای ایرانی، بر ضرورت تغییر مسیر سیاستهای جمعیتی تأکید کرد. به اعتقاد او برای رسیدن به نرخ باروری 2/5، نمیتوان تنها بر افزایش ازدواج متمرکز شد، بلکه باید خانوادههای موجود را به داشتن فرزند بیشتر ترغیب کرد.
تأثیر گفتمان فرهنگی و اجتماعی بر موالید
کتابچی در بررسی روند تحولات جمعیتی ایران از سال۱۳۴۴ تا ۱۴۰۴ به تجربه افزایش موالید در سالهای ابتدایی انقلاب اشاره کرد و گفت: «در این دوره با وجود مشکلات اقتصادی، اجتماعی و جنگ تحمیلی، کشور شاهد جهش فرزندآوری بود. یعنی در سال۱۳۵۸، در جامعهای با جمعیت حدود ۳۵میلیون نفر، یکمیلیون و ۳۰۰هزار ولادت ثبت شد؛ امر مهمی که در سایه تأثیر گفتمان فرهنگی و اجتماعی بر تصمیم خانوادهها اتفاق افتاد.»
فقط ۸ درصد تکفرزندها فرزند دوم میآورند
یکی از مهمترین دادههای مطرحشده در این نشست، تفاوت میزان تمایل خانوادهها برای ورود به مراحل مختلف فرزندآوری بود. براساس آمار ارائهشده از سوی کتابچی، سالانه حدود ۱۵۰هزار زن بدون فرزند، صاحب فرزند اول میشوند؛ رقمی معادل ۲۲درصد این گروه. او ادامه داد: «در مقابل، از میان زنان تکفرزند نیز سالانه حدود ۱۵۰هزار نفر فرزند دوم خود را به دنیا میآورند که این تعداد سهمی حدود ۸درصد از زنان این گروه را دارد. این اختلاف نشان میدهد عبور از بیفرزندی به تکفرزندی، برای خانوادهها آسانتر از عبور از تکفرزندی به ۲فرزندی است.»
۶ میلیون خانواده ۲فرزندی
براساس آمار ارائهشده در این نشست، از میان حدود ۶میلیون و ۶۸هزار زن دارای ۲فرزند، تنها حدود ۱۸۰هزار زن صاحب فرزند سوم شدهاند. همچنین از میان زنان دارای ۳فرزند، حدود ۵۷هزار زن فرزند چهارم خود را به دنیا آوردهاند. کتابچی معتقد است: «این ارقام از افزایش مقاومت خانوادهها در برابر فرزندآوری مجدد با بیشترشدن تعداد فرزندان حکایت دارد. درواقع ما کمترین مقاومت را برای فرزندآوری ابتدا در خانوادههای بدون فرزند و بعد از آن بین خانوادههای تکفرزند میبینیم و خانوادههای دارای ۲یا ۳فرزند برای داشتن فرزند بعدی نیازمند برنامههای فرهنگی و حمایتی متناسبتری هستند.» او ابراز امیدواری میکند که اگر حتی ۵درصد از خانوادههای تکفرزند برای داشتن فرزند دوم و ۵درصد از خانوادههای دارای ۲فرزند برای داشتن فرزند سوم تصمیم بگیرند، ظرفیت قابل توجهی برای افزایش موالید ایجاد خواهد شد.
۲۵سال فاصله میان تولدها و ازدواجها
کتابچی با بررسی رابطه میان تعداد ولادتها و ازدواجها در دورههای مختلف، توضیح داد: «تغییرات موالید با فاصلهای حدود ۲۵سال بر تعداد ازدواجها اثر میگذارد.» بهگفته او، نسبت ازدواجهای هر دوره 5ساله به تعداد ولادتهای 5ساله، طی ۲۵سال قبل، در دورههای مورد بررسی تقریبا ثابت و حدود ۴۲صدم بوده است. بر این اساس، کاهش تعداد متولدان امروز میتواند در سالهای آینده به کاهش جمعیت جوانان در سن ازدواج منجر شود. بنابراین اگر قرار است ازدواجهای ۲۰ تا ۲۵سال آینده تقویت شود، باید از همین امروز برای افزایش موالید برنامهریزی کرد.
چرا افزایش ازدواج کافی نیست؟
مشاور کمیسیون فرهنگی مجلس با تأکید بر اینکه مسئله جمعیت را نباید تنها به افزایش ازدواج تقلیل داد، گفت حتی اگر بخشی از مشکل تجرد و کاهش تمایل به ازدواج حل شود، همچنان مسئله فرزندآوری باقی خواهد ماند: «اگر خانوادههایی که ازدواج کردهاند به داشتن بیش از ۲فرزند تمایل نداشته باشند، رسیدن به نرخ باروری 5/2درصد دشوار خواهد بود. از همین رو، سیاستهای جمعیتی باید علاوه بر حمایت از ازدواج بر افزایش تعداد فرزندان خانوادههای موجود نیز متمرکز شود.» کتابچی با اشاره به وضعیت زنان در سن باروری گفت که حدود ۲۳میلیون زن در سن باروری در کشور وجود دارند که 5/15میلیون نفر از آنها متأهل و حدود 2/7 تا 3/7میلیون نفر مجرد هستند. همچنین حدود 6/9میلیون زن متأهل در سن باروری، بالای ۳۵سال دارند. او اصلاح نگرشهای نادرست درباره بارداری در سنین بالاتر را ضروری دانست و تأکید کرد نباید تمام بارداریهای پس از ۳۵سالگی را الزاما پرخطر تلقی کرد. بهگفته او، اگر این نگرش اصلاح نشود، بخش مهمی از ظرفیت فرزندآوری زنان متأهل کشور از دست خواهد رفت.