گزارش
متولد ایران، شهروند جهان
عروسک مشهور تودوک که در کشورهای دیگر هم مشتری دارد، محصول دست‌های زنان تاجمیر است
سحر جعفریان عصر | روزنامه‌نگار
تودوک‌های قد و نیم‌قد با استخوان‌های چوبی و تن پارچه‌ای و دامن زری و سربند توری و صورت دکمه‌ای یا چشم و ابرو و لب‌ودهان نخی، بومی تاجمیرند؛ روستایی در استان خراسان جنوبی، شهرستان سربیشه. زنان تاجمیر مادر تودوک‌ها بوده و هستند. سر حوصله آنها را کوک زده و دوخته‌اند تا کودکان تاجمیر بازیچه محلی داشته باشند؛ بازیچه‌ای با نام عروسک تودوک که سال 1393به ثبت میراث فرهنگی ناملموس ایران رسید و تا ینگه دنیا به سوغات رفت. هاجر کلندرزهی از تودوک‌دوزان روستای تاجمیر در گفت‌وگو با همشهری از قصه‌های تاریخی این عروسک ایرانی و ماجراهای کارآفرینی زنان تاجمیر با آن می‌گوید.
تودوک، بازیچه گیس‌سفیدان و خردسالان
هاجر نخستین تودوک را وقتی دوخت که فاطمه، دخترش 7سال داشت. اسم آن تودوک را گذاشت مه‌جبین بانو. مه‌جبین بانو، کمی شُل و وارفته، هنوز هم هست و سر تاقچه اتاق مهمان در خانه فاطمه نشسته است. هاجر بعد از آن نخستین تودوک، گه‌گاه تودوک‌های کوچک و بزرگ دیگری هم دوخت؛ تعدادی برای نوه‌هایش و تعدادی نیز برای دختران کم‌سن‌وسال همسایه. تا اینکه یکی از روزهای سال1392 تودوک‌دوزی شد کسب‌وکارش؛ درست مانند بسیاری از زنان تاجمیر. هاجر از آن سال و از آن کسب‌وکار خاص می‌گوید: «تودوک، عاروسک کهنه‌سال (قدیمی) این حومه‌اس. بازیچه من گیس‌سفید بوده و الانم بازیچه بچه بچه منه.» برای ادعایی که گفته، گواه می‌آورد: «اینجا که شهر نیست اسباب‌بازی و از این چیا داشته باشه. ننه هرکس با لَت (تکه) پارچه و چند باریکه چوب و برگای بودار (معطر) براش وسیله بازی درست می‌کنه. تودوک یعنی دختر کوچیک بیشتر برا دختراس و مرد چوپون هم برا پسرا.» کمی مکث می‌کند؛ طوری که مطمئن شود شش‌دانگ حواس‌مان پی نکته مهمی است که حالا می‌خواهد بگوید: «تو این کاغذا (روزنامه) و اینترنتا نوشتن بی‌بی‌گل کلندرزهی، تودوک تاجمیر رو زنده کرد. بله، بی‌بی‌گل سبب شد که تودوک‌دوزی هم کار و نون ما بشه، هم اعتبار تاجمیر، ولی قبل از اون، بانوبخت کلندرزهی خدابیامرز بود که همه‌ش سنگ عاروسک تودوک رو به سینه می‌زد و می‌گفت نذارید ایی میراث، خاک شه.» سال1390 یکی از صدها تودوک دوخته‌شده به‌دست بی‌بی‌گل کلندرزهی، سر از خانه عروسک بیرجند درآورد و سال بعدش هم یکی، دو تودوک او رسید دست شماری از فعالان اجتماعی و تسهیلگران امور کارآفرینی زنان روستایی: «چندتایی خانوم شهری اومدن تاجمیر. می‌گفتن واسه اشتغال‌زایی اومدن. باید زودتر از اون وقت می‌اومدن؛ خو اینجا کار نبود؛ زمینش که کویر برهوته و هواش هم خشک. گفتن شما تودوک بدوزید، ما براتون می‌فروشیم.» تودوک نخستین عروسک بومی و محلی ایران است که سال1393 در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ملی به ثبت رسید.
تودوک‌های تاجمیر سیتیزن‌های جهانی‌اند
همین که اسم تودوک رفت لابه‌لای اسامی میراث فرهنگی ناملموس ایران، سالن آجری و تقریبا 20متری نمایشگاه و فروشگاه عروسک‌دوزی تاجمیر هم ساخته شد. هاجر گفت‌وگو را پیش می‌برد: «تو تاجمیر رسم نیست زنا خیلی از سرا (خانه) بیرون دربیان؛ واسه همین عاروسک‌خونه گلکاری (بنا) شد. اولا نصف زنای تاجیمر هرچی پارچه و دکمه و چوب داشتن، می‌آوردن عاروسک‌خونه و دور هم تودوک می‌دوختن.» بعضی روزها سالن آجری تازه بناشده تاجمیر از شمار زیاد زنان تودوک‌دوز جای سوزن‌انداختن نداشت و به‌ناچار تودوک‌دوزی شیفت‌بندی می‌شد؛ 8صبح تا 12ظهر و 2بعدازظهر تا 17غروب. زنانی که در دوزندگی و سایزبندی تودوک‌ها تروفرز بودند، روزی 8 تا 10 تودوک می‌دوختند. هاجر دراین‌باره توضیح می‌دهد: «بیشترایا 5 تا 6تودوک می‌تونستن سر هم بدوزن، بستگی به تعداد سفارشا داشت. مثلا سفارشای عمده رو چند نفر از یه منزل، مادر و دختراش دست می‌گرفتن. سفارشای سوغات خارج رو هم حوصله‌دار و اونا که لتای پارچه‌ای گرون داشتن می‌دوختن.» به اعتقاد هاجر و بسیاری از زنان تاجمیر، تودوک بخت بلندی دارد که از این روستای مرزی تا راه‌هایی خیلی دور می‌رود؛ راه‌هایی که هاجر و آن بسیاری از زنان تاجمیر، پیش‌تر نامشان را نمی‌دانستند؛ آلمان، کانادا، برزیل، فرانسه، هلند و استرالیا.
جنگ عروسک‌کش
با آنکه جنگ کسب‌وکار تودوک‌دوزی تاجمیر را از رونق انداخته و بیش از یک سال از دوخت‌ودوز و تحویل آخرین سفارش هاجر می‌گذرد، اما او هنوز تکه‌های پارچه و چوب جمع می‌کند: «عادته یا امید نمی‌دونم. جمع می‌کنم دیگه اگه یه وقت پارچه سنگین ببینم یا دکمه قشنگ دَم‌دستم باشه.» تکه‌های پارچه سنگین را نگه داشته برای تودوک‌های عروس: «عاروس باید رخت بَرش گرون باشه؛ چه آدمیزاد باشه، چه تودوک. بَر باقی تودوکا از لت پارچه‌های معمولی، همینا که بر خودمونه، می‌دوزیم.» از زمزمه‌های مرسوم وقت تودوک‌دوزی نیز می‌گوید: «لَب‌جنبونکمون لالایی و قصه‌های خود عاروسکای تودوکه. مثلا قصه تودوک شاهدختی که عروس شاه از مابهترون شد یا تودوکای ننه و آقا که واسه سیری شکم بچه‌شون جگر خودشون رو بار می‌ذاشتن...» قصه‌های تودوک، گفت‌وگو را کشاند سوی چرایی و چگونگی طراحی و دوخت شناسنامه برای تودوک‌های دست‌دوز: «یکی،دو‌سال بعد از اینکه به کارمون سکه افتاد، چند تا از بچه‌های خُرد تاجمیر که سواد هم داشتن پیشنهاد دادن روی یه تیکه پارچه سفید اسم‌ورسم و قصه تودوک دوخته‌شده رو بنویسن تا بشه شناسنامه‌شون.»
در همینه زمینه :
