نگاه
سلامت روان در تهران؛ هزینه پنهان زندگی شهری
سوده نجفی؛ عضو هیأت‌رئیسه و رئیس کمیته سلامت شورای اسلامی شهر تهران
زندگی در تهران چه هزینه‌ای برای سلامت روان شهروندان دارد؟ هزینه‌ای که نه در قبوض ماهانه دیده می‌شود، نه در محاسبات اقتصادی پروژه‌های شهری جایگاه روشنی دارد و نه همواره در ارزیابی عملکرد مدیریت شهری مورد توجه قرار می‌گیرد اما آثار آن را می‌توان در خستگی روزمره، کاهش فرصت استراحت، فشارهای روانی و کیفیت روابط اجتماعی شهروندان مشاهده کرد.
برای بسیاری از ساکنان تهران، روز با نگرانی از ترافیک آغاز می‌شود و با خستگی ناشی از رفت‌وآمدهای طولانی، آلودگی صوتی و محدودیت فرصت‌های تفریح و استراحت به پایان می‌رسد. این تجربه‌ها ممکن است به‌تدریج به بخشی عادی از زندگی شهری تبدیل شوند؛ درحالی‌که عادی‌شدن یک وضعیت، به‌معنای بی‌ضرر بودن آن نیست.
در نخستین یادداشت مجموعه «شهر از نگاه سلامت» با عنوان «آیا تهران شهر سالمی برای زندگی است؟» بر این موضوع تأکید شد که سلامت شهروندان تنها در مراکز درمانی شکل نمی‌گیرد، بلکه تا حد زیادی تحت‌تأثیر محیط زندگی و تصمیمات مدیریت شهری است. سلامت روان یکی از مهم‌ترین و در عین حال کمتر‌دیده‌شده‌ترین ابعاد همین مسئله است.
سلامت روان صرفا به‌معنای نداشتن بیماری یا اختلال روان‌پزشکی نیست، بلکه با توانایی افراد برای مواجهه با فشارهای زندگی، حفظ روابط اجتماعی، فعالیت مؤثر و برخورداری از احساس امنیت و آرامش ارتباط دارد.
سازمان جهانی بهداشت در گزارش جهانی سلامت روان سال۲۰۲۲ بر ضرورت اصلاح محیط‌هایی تأکید کرده است که بر سلامت روان انسان اثر می‌گذارند. این نگاه، مسئولیت ارتقای سلامت روان را از محدوده خدمات درمانی فراتر می‌برد و نقش سیاست‌های اجتماعی، اقتصادی و محیطی را برجسته می‌کند. به بیان دیگر، اگرچه تشخیص و درمان اختلالات روانی در حوزه مسئولیت نظام سلامت قرار دارد، پیشگیری از بخشی از عوامل تشدیدکننده فشارهای روانی، نیازمند مشارکت دستگاه‌هایی است که درباره محیط زندگی مردم تصمیم می‌گیرند. در این میان، مدیریت شهری جایگاهی مهم دارد، زیرا کیفیت معابر، حمل‌ونقل عمومی، فضاهای سبز، ایمنی محیط و امکانات اجتماعی محله‌ها، همگی می‌توانند بر تجربه روزمره شهروندان اثر بگذارند. یکی از ویژگی‌های زندگی در کلانشهرها، مواجهه مداوم با عوامل تنش‌زای محیطی است. ترافیک سنگین، ازدحام، آلودگی صوتی، کمبود فضاهای آرام و دشواری دسترسی به خدمات عمومی، می‌توانند فشارهای روزمره را افزایش دهند.
برای شهروندی که بخش قابل‌توجهی از روز خود را در مسیر خانه تا محل کار سپری می‌کند، مسئله فقط زمان ازدست‌رفته نیست. کاهش فرصت حضور در کنار خانواده، محدودشدن فعالیت بدنی و تفریح، خستگی و اختلال در استراحت نیز از پیامدهای احتمالی چنین شرایطی است. از سوی دیگر، آلودگی صوتی تنها یک مزاحمت محیطی نیست. شواهد علمی نشان می‌دهد که مواجهه طولانی‌مدت با صدای نامطلوب می‌تواند با اختلال خواب، تنش و پیامدهای نامطلوب سلامت همراه باشد. در مقابل، دسترسی مناسب به بوستان‌ها، مسیرهای پیاده‌روی ایمن، فضاهای عمومی باکیفیت و محیط‌های محله‌ای آرام، فرصت‌هایی برای فعالیت بدنی، تعامل اجتماعی و بازیابی آرامش فراهم می‌کند. این موضوع نشان می‌دهد که توسعه فضای سبز یا بهبود حمل‌ونقل عمومی، صرفا اقدامی عمرانی یا خدماتی نیست، بلکه می‌تواند بخشی از سیاست پیشگیرانه سلامت روان شهر باشد.
سلامت روان حاصل تعامل عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی است. با این حال، همین پیچیدگی ضرورت توجه به آثار تصمیمات شهری را بیشتر می‌کند. فشارهای روانی ناشی از محیط شهری برای همه شهروندان یکسان نیست. خانواده‌ای که در محله‌ای با فضای سبز محدود، معابر ناایمن، آلودگی صوتی بالا و دسترسی دشوار به حمل‌ونقل عمومی زندگی می‌کند، ممکن است در مقایسه با خانواده‌ای در محله برخوردار، با محدودیت‌های بیشتری برای فعالیت بدنی، تفریح و استفاده از فضاهای عمومی مواجه باشد. این تفاوت‌ها به‌ویژه برای کودکان، سالمندان، افراد دارای معلولیت و خانواده‌های کم‌درآمد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. از منظر عدالت در سلامت، برخورداری از محیطی آرام، ایمن و مناسب برای زندگی نباید امتیازی وابسته به محل سکونت یا توان اقتصادی افراد باشد.
سیاستگذاری سلامت روان در تهران باید به تفاوت نیازهای محله‌ها توجه کند. توزیع امکانات عمومی صرفا براساس تعداد پروژه‌های اجراشده در مناطق مختلف، الزاما به‌معنای توزیع عادلانه فرصت‌های سلامت نیست. آنچه اهمیت دارد، شناسایی محله‌های دارای محرومیت بیشتر، سنجش عوامل محیطی مؤثر بر کیفیت زندگی و هدایت منابع به سمت کاهش نابرابری‌هاست. تجربه جنگ‌ها و بحران‌های اخیر موضوع سلامت روان و تاب‌آوری اجتماعی را به مسئله‌ای جدی‌تر تبدیل کرده است. پیامدهای جنگ صرفا به خسارت‌های کالبدی و اقتصادی محدود نمی‌شود. از‌دست‌دادن عزیزان، آسیب‌دیدن خانه‌ها و محل کسب‌وکار و تجربه احساس ناامنی می‌تواند آثار روانی و اجتماعی ماندگاری بر برخی شهروندان برجای بگذارد. کودکان، سالمندان، خانواده‌های آسیب‌دیده و نیروهای امدادی و عملیاتی ممکن است به حمایت‌های متناسب با شرایط خود نیاز داشته باشند. در چنین وضعیتی، بازسازی شهر نباید تنها به ترمیم ساختمان‌ها محدود شود. تقویت احساس امنیت، بازگشت به زندگی روزمره، احیای روابط اجتماعی و فراهم‌کردن امکان دسترسی به حمایت‌های تخصصی نیز بخشی از بازتوانی پس از بحران است. البته شهرداری جایگزین وزارت بهداشت نیست. نقش مدیریت شهری باید بر آموزش عمومی، شناسایی نیازهای اجتماعی، تقویت ظرفیت‌های محله‌ای، تسهیل دسترسی و همکاری با دستگاه‌های تخصصی متمرکز باشد.
وجود ظرفیت‌هایی مانند مراکز سلامت روانی ـ اجتماعی و خدمات تخصصی دانشگاه‌های علوم پزشکی، فرصتی برای شکل‌گیری همکاری مؤثر میان مدیریت شهری و نظام سلامت فراهم می‌کند؛ همکاری‌ای که باید از موازی‌کاری جلوگیری کند و استمرار حمایت از افراد نیازمند را ممکن سازد. یکی از چالش‌های سیاستگذاری در حوزه سلامت روان، محدودشدن اقدامات به مناسبت‌ها، برنامه‌های آموزشی کوتاه‌مدت یا گزارش‌هاست. آموزش و آگاهی‌بخشی ضروری است، اما تعداد همایش‌ها، کارگاه‌ها یا افراد دریافت‌کننده محتوای آموزشی، به‌تنهایی نشان‌دهنده بهبود سلامت روان جامعه نیست. آنچه اهمیت دارد، سنجش نتایج است: آیا دسترسی شهروندان به خدمات حمایتی آسان‌تر شده است؟ آیا کیفیت فضاهای عمومی ارتقا یافته است؟ آیا عوامل تنش‌زای محیطی کاهش یافته‌اند؟ آیا افراد نیازمند پس از شناسایی، امکان دریافت خدمات مناسب و پیگیری مستمر داشته‌اند؟ سازمان جهانی بهداشت نیز در راهنمای سیاستی سال ۲۰۲۵ درباره سلامت روان و توسعه شهری و روستایی، بر اهمیت مسکن مناسب، برنامه‌ریزی شهری ایمن و فراگیر، فضاهای سبز، کاهش آلودگی و دسترسی به خدمات و فضاهای اجتماعی تأکید کرده است.
این رویکرد می‌تواند مبنایی برای حرکت تهران از برنامه‌های پراکنده به سمت سیاستگذاری منسجم و قابل ارزیابی باشد. به اعتقاد من، نخستین گام عملی در این مسیر، واردکردن «ارزیابی آثار سلامت» به فرایند تصمیم‌گیری درباره طرح‌ها و پروژه‌های مهم شهری است؛ به‌گونه‌ای که پیامدهای احتمالی تصمیمات شهرسازی، حمل‌ونقل و خدمات شهری بر سلامت جسمی و روانی شهروندان، پیش از اجرا بررسی شود. گام دیگر، طراحی برنامه‌های محله‌محور برای کاهش عوامل تنش‌زای محیطی است. بهبود روشنایی و ایمنی معابر، کاهش آلودگی صوتی، توسعه مسیرهای پیاده‌روی، حفاظت از فضاهای سبز و تقویت فضاهای عمومی اجتماعی، ازجمله اقداماتی هستند که می‌توانند متناسب با نیاز هر محله در اولویت قرار گیرند. در کنار این اقدامات، همکاری ساختارمند میان شهرداری، دانشگاه‌های علوم پزشکی و سایر نهادهای مسئول باید به بخشی از نظام مدیریت سلامت شهری تبدیل شود. تهران برای توسعه به پروژه‌های عمرانی، زیرساخت‌های حمل‌ونقل و خدمات عمومی نیاز دارد اما هیچ‌یک از این اقدامات نباید جدا از تأثیر آنها بر کیفیت زندگی انسان‌ها ارزیابی شود. شهری که در آن شهروندان برای رفت‌وآمد روزانه فرسوده می‌شوند، فرصت کافی برای استراحت و تعامل اجتماعی ندارند و دسترسی آنان به محیط‌های آرام و ایمن نابرابر است، با مسئله‌ای مواجه است که نمی‌توان آن را صرفا فردی یا درمانی دانست. اگر قرار است تهران شهری سالم‌تر و زیست‌پذیرتر باشد، باید در کنار ساخت‌وساز و توسعه زیرساخت‌ها، برای کاهش فشارهای روانی محیط شهری، تقویت روابط اجتماعی و افزایش احساس امنیت و آرامش شهروندان نیز برنامه‌ای روشن، علمی و قابل سنجش داشته باشد. شهر سالم، تنها شهری نیست که امکان درمان بیشتری فراهم می‌کند؛ شهری است که با تصمیمات درست، فرصت آرامش و زندگی سالم را برای همه شهروندان گسترش می‌دهد.
در همینه زمینه :
