حاکمان پنهان ذهن ما

علی الله‌سلیمی |  روزنامه‌نگار

پیش‌بینی رفتار انسان با شناخت او یکی نیست. الگوریتم‌ها می‌توانند از ردپای دیجیتال ما، علایق و حتی احتمال تصمیم‌های آینده‌مان را حدس بزنند، اما این به‌معنای شناخت واقعی انسان است؟ این پرسش در نشست رونمایی از کتاب «حاکمان ذهن؛ دانش پیش‌بینی و تغییر رفتار انسان» نوشته ساندرا متس، با ترجمه عباس نتاج، در مؤسسه همشهری مطرح شد؛ نشستی که در آن کارشناسان از نسبت داده‌های دیجیتال، فرهنگ و قدرت در دنیای امروز سخن گفتند. در این نشست عباس نتاج، مترجم کتاب، کامبیز بنی‌هاشمی، عضو هیأت علمی و رئیس آزمایشگاه علوم شناختی دانشگاه علامه‌طباطبایی و لیلا اردبیلی، عضو هیأت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و انسان‌شناس درباره مباحث این کتاب و پیامدهای گسترش فناوری‌های پیش‌بینی‌کننده رفتار انسان گفت‌وگو کردند.

از ردپای دیجیتال تا حریم خصوصی
در ابتدای نشست، عباس نتاج در معرفی کتاب «حاکمان ذهن؛ دانش پیش‌بینی و تغییر رفتار انسان» گفت: این اثر به حوزه‌های مختلفی ازجمله روانشناسی، علوم شناختی، علوم داده و هوش مصنوعی می‌پردازد و از این نظر، کتابی میان‌رشته‌ای است. او یکی از موضوعات مهم کتاب را چگونگی حفاظت از داده‌های شخصی در عصر هوش مصنوعی دانست و افزود: اطلاعاتی که کاربران در شبکه‌های اجتماعی به جا می‌گذارند، ازجمله مکث کردن روی یک مطلب، خبر یا ویدئو، می‌تواند نشانه‌هایی از علایق، اولویت‌ها و ویژگی‌های شخصیتی آنها را در اختیار شرکت‌های بزرگ قرار دهد. به‌گفته عباس نتاج، کتاب با طرح این موضوع، بر ضرورت افزایش سواد دیجیتال و آگاهی از پیامدهای به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات شخصی تأکید می‌کند. او همچنین به راهکارهایی مانند تشکیل اتحادیه‌ها و ایجاد چارچوب‌های نظارتی برای جلوگیری از سوءاستفاده از داده‌ها اشاره کرد. وی با بیان اینکه «حاکمان ذهن» بر پایه پژوهش‌های چندساله نویسنده و همکارانش نوشته شده است، گفت: این اثر صرفا مجموعه‌ای از مطالب کلی نیست و در حوزه‌هایی مانند پزشکی، آموزش و مسائل مالی، نمونه‌هایی کاربردی از استفاده از داده‌ها را مطرح می‌کند. ‌

رفتار انسان؛ پیچیده‌تر از الگوهای الگوریتمی
سخنران بعدی نشست، کامبیز بنی‌هاشمی بود که او هم در بررسی کتاب، به نقش عوامل ژنتیک و محیطی در شکل‌گیری رفتار انسان پرداخت و گفت: رفتار و ویژگی‌های شناختی انسان تحت‌تأثیر عوامل مختلفی قرار دارند و شرایط محیطی می‌توانند بر نحوه بروز ویژگی‌های فردی تأثیر بگذارند. او با اشاره به اینکه رفتار انسان در موقعیت‌های مختلف ممکن است تغییر کند، گفت: فردی که در یک شرایط خاص رفتاری از خود نشان می‌دهد، لزوما در موقعیتی دیگر همان رفتار را تکرار نمی‌کند. از این‌رو، پیش‌بینی رفتار انسان نیازمند توجه به مجموعه‌ای از عوامل و شرایط است. بنی‌هاشمی با اشاره به ظرفیت الگوریتم‌ها برای تحلیل داده‌های گسترده گفت: هرچه اطلاعات بیشتری از رفتار افراد در اختیار این سامانه‌ها قرار گیرد، امکان پیش‌بینی رفتار آنها در موقعیت‌های مختلف افزایش می‌یابد. همچنین این موضوع پرسش‌هایی درباره هویت انسان و تأثیر چنین پیش‌بینی‌هایی را بر زندگی او مطرح می‌کند. او در ادامه با اشاره به 2نگاه متفاوت به فناوری و زندگی انسان، بر ضرورت افزایش آگاهی و تقویت مهارت‌های شناختی تأکید کرد و گفت: لازم است افراد با شناخت و آگاهی بیشتری با فناوری‌های جدید مواجه شوند تا در دام نگاه‌های یک‌سویه به آینده و زندگی گرفتار نشوند.

ضرورت پژوهش در زمینه فرهنگی ایران
در بخش دیگری از این نشست، موضوع ضرورت انجام پژوهش‌های بومی در حوزه پیش‌بینی رفتار انسان مطرح شد. عباس نتاج با اشاره به اینکه بسیاری از پژوهش‌های این حوزه در جوامع دیگر انجام شده‌اند، این موضوع را مطرح کرد که آیا می‌توان از یافته‌های آنها برای شناخت جامعه ایران استفاده کرد و چه زمینه‌هایی برای انجام پژوهش‌های مشابه در کشور وجود دارد.‌لیلا اردبیلی نیز با تأکید بر ضرورت توجه به تفاوت‌های فرهنگی، گفت: در علوم اجتماعی ایران، سال‌هاست درباره این پرسش بحث می‌شود که هویت ایرانی چگونه شکل می‌گیرد و چه تفاوت‌هایی میان فرهنگ‌های مختلف وجود دارد. او با اشاره به دشواری تعریف یک الگوی واحد برای رفتار انسان‌ها، تأکید کرد که پژوهشگران ایرانی باید علاوه بر ترجمه آثار دیگران، در زمینه شناخت رفتار و فرهنگ جامعه خود نیز پژوهش کنند.

پیش‌بینی رفتار، به‌معنای فهم انسان نیست
در ادامه نشست، لیلا اردبیلی بحث را از منظر انسان‌شناسی و نسبت داده‌های دیجیتال با فرهنگ بررسی کرد. او با اشاره به گسترش استفاده از هوش مصنوعی گفت: این کتاب فرصتی فراهم می‌کند تا درباره جنبه‌های کمتر دیده‌شده فناوری‌هایی که در زندگی روزمره به‌کار می‌گیریم، آگاهی بیشتری پیدا کنیم. اردبیلی با طرح این پرسش که آیا پیش‌بینی رفتار انسان به‌معنای شناخت اوست، گفت: الگوریتم‌ها با تکیه بر مجموعه‌ای از داده‌ها می‌توانند احتمال رفتار افراد را در موقعیت‌های مختلف پیش‌بینی کنند؛ برای مثال می‌توانند احتمال خرید یک کالا یا واکنش به یک پیام سیاسی را برآورد کنند، اما این پیش‌بینی به‌معنای فهم معنای انتخاب انسان نیست.‌اردبیلی افزود: اینکه فردی کالایی را انتخاب می‌کند، لزوما به این معنا نیست که الگوریتم می‌داند آن کالا در زندگی او چه معنایی دارد. در واقع موفقیت در پیش‌بینی رفتار را نباید با شناخت عمیق انسان اشتباه گرفت.‌ این انسان‌شناس با تأکید بر نقش زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی در شکل‌گیری رفتارها، گفت: داده‌های دیجیتال در خلأ تولید نمی‌شوند. رفتارهایی مانند لایک‌کردن یا نکردن یک مطلب، تحت‌تأثیر موقعیت اجتماعی، فرهنگی و تجربه زیسته افراد قرار دارد و ممکن است یک رفتار مشابه در 2موقعیت فرهنگی، انگیزه‌های متفاوتی داشته باشد.